Analyse

Kabinet loopt forse schade op door rechtszaak over avondklok

Avondklok Dinsdag leek het even dat de avondklok werd ingetrokken, door falen van de overheid. Juist nu burgers daadkracht verwachten.

Demissionair minister Ferdinand Grapperhaus en premier Mark Rutte tijdens een korte persverklaring. Het gerechtshof in Den Haag heeft het vonnis van de rechter in kort geding over het opheffen ervan voorlopig opgeschort.
Demissionair minister Ferdinand Grapperhaus en premier Mark Rutte tijdens een korte persverklaring. Het gerechtshof in Den Haag heeft het vonnis van de rechter in kort geding over het opheffen ervan voorlopig opgeschort. Foto Bart Maat / ANP

De avondklok is er nog – in elk geval voor even. Dinsdagochtend oordeelde een Haagse voorzieningenrechter dat het kabinet de avondklok per direct diende in te trekken. Dinsdagavond, even na 20.30 uur, schortte het gerechtshof in Den Haag dat besluit tot zeker vrijdag op, als een hoger beroep dient in de zaak.

Met die uitspraak, zo’n twintig minuten voordat de avondklok al dan niet zou aflopen, kwam een einde aan een dag juridisch getouwtrek tussen actiegroep Viruswaarheid en de staat. Die culmineerde in een wrakingsverzoek van Viruswaarheid tegen de rechters in het ’s middags dienende spoedappèl en in het verschijnen van RIVM-directeur Jaap van Dissel in de rechtszaal aan het begin van de avond, door de staat opgeroepen als expert. „Allemaal gauw naar huis, want de avondklok geldt nog”, besloot de rechter de zitting.

Lees ook: Tegenstanders van de avondklok kregen in bijna geen enkel land hun zin

Tegelijkertijd is de uitspraak, waarin niet inhoudelijk naar de juridische houdbaarheid van de avondklok is gekeken, het begin van een onzekere tijd. Want die van dinsdagochtend legt een juridische bom onder de zwaarste en meest controversiële coronamaatregel van het kabinet. Vrijdag zal blijken of die bom ontploft of door het kabinet onschadelijk wordt gemaakt. Vernietigt het hof de uitspraak van de voorzieningenrechter, dan blijft de avondklok tot zeker 2 maart van kracht. Bevestigt de hogere rechter het vonnis, dan staat het iedereen vrij om ’s avonds weer naar buiten te gaan en zal het kabinet terug moeten naar de juridische tekentafel – áls een nieuwe avondklok al politiek haalbaar en maatschappelijk acceptabel blijkt.

‘Dijkdoorbraak’ besmettingen

Die onzekerheid komt op het moment dat volgens het RIVM door een teruglopend aantal testen het zicht op de virusverspreiding troebel begint te worden. Nederland staat mogelijk aan de vooravond van een derde coronagolf, maar kan de ingrijpendste maatregel om dit te voorkomen mogelijk niet meer inzetten. In de rechtszaal betoogden de landsadvocaat en Van Dissel dat intrekking van de avondklok een „dijkdoorbraak” van besmettingen kan opleveren.

Die metafoor was niet toevallig gekozen. De Haagse voorzieningenrechter wees het kabinet er op dat de juridische weg die gekozen was om de avondklok in te voeren niet de juiste was. Dat was via de Wet buitengewone bevoegdheden burgerlijk gezag (Wbbbg), bedoeld voor acute noodsituaties – zoals „een dijkdoorbraak”, aldus de rechter.

Lees ook de analyse Viruswaarheid stelde ‘terechte vragen’ over de avondklok

Maar die „superspoed” zag de rechter niet terug bij het kabinet. Dat sprak immers intern al maanden over de maatregel, het OMT adviseerde er meerdere keren over en het kabinet nam na de aankondiging nog meerdere dagen de tijd om het parlement te consulteren en de uitzonderingen te regelen. Volgens de rechter allemaal geen tekenen van acute nood.

Het kabinet vindt van wel. Demissionair premier Mark Rutte (VVD) noemde de gerechtelijke uitspraak dinsdagmiddag „een tegenvaller”. Hij zei dat het vervallen van de avondklok „direct ernstige gevolgen zou hebben voor de bestrijding van het virus” en tot „een onbeheersbare situatie” in de ziekenhuizen kan leiden. Daarom wil het kabinet „alles doen” om de avondklok te behouden. Rutte hoopt dat dit lukt in het hoger beroep, maar het kabinet komt voor de zekerheid met een spoedwet die herinvoering zo snel mogelijk moet regelen.

Knauw in coronabestrijding

Wat er vrijdag ook gebeurt in het hoger beroep, de uitspraak van dinsdag kan het kabinet een blijvende knauw geven in de coronabestrijding.

Juridisch: opnieuw is discussie gerezen over de juridische houdbaarheid van coronamaatregelen. Dat gebeurde vorig jaar ook toen de coronamaatregelen werden vastgelegd in noodverordeningen die daar eigenlijk niet voor bedoeld waren. En maatschappelijk: omdat het er dinsdag even op leek dat de avondklok was ingetrokken, door falen van de overheid, juist op het moment dat burgers daadkracht verwachtten.

Maar ook politiek. In de Kamer zijn al langer zorgen over zowel de juridische houdbaarheid van de avondklok als over de proportionaliteit ervan. Zowel de Raad van State als een deel van de Kamer vroeg zich eerder af of het kabinet niet de coronawet moest gebruiken om de avondklok te regelen.

Lees ook: De familie Engel gaat altijd voorop in de strijd tegen de overheid

Bij een nieuwe spoedwet is vooral de positie van D66, GroenLinks, PvdA en SP relevant. Zij waren kritisch over de noodzaak van zowel invoering als verlenging van de avondklok, maar lieten zich door het kabinet overtuigen. De uitspraak van de voorzieningenrechter kan hun positie veranderen. SP-Kamerlid Maarten Hijink sprak op Twitter van „juridisch geklungel” dat een „effectieve bestrijding van het coronavirus” in de weg zou staan. D66’er Maarten Groothuizen had het over een „rommelige situatie”. Als er een spoedwet komt, kunnen bij partijen ook electorale overwegingen meespelen: willen ze het kabinet, enkele weken voor de verkiezingen en na al dat „geklungel”, opnieuw steunen?

Besmettingscijfers pagina 2Viruswaarheid stelde ‘terechte vragen’ pagina 4-5Op straat rond 21.00 uur: even lonkte de vrijheid pagina 5 en 7Profiel Viruswaarheid pagina 6-7Commentaar pagina 17