Hoe zou die jongen naar Amsterdam hebben gekeken?

Zap In Nieuw licht. Het Rijksmuseum en de slavernij legt Ida Does de totstandkoming van de slavernijtentoonstelling vast. De film laat mooi zien hoe men in het museum probeert zich een andere manier van kijken aan te leren.

Conservator Eveline Sint-Nicolaas kijkt naar de zwarte jongen op een schuttersstuk in Nieuw licht. Het Rijksmuseum en de slavernij (NTR).

Conservator Eveline Sint-Nicolaas kijkt naar de zwarte jongen op een schuttersstuk in Nieuw licht. Het Rijksmuseum en de slavernij (NTR).

Dat was een heerlijk rommelige boekenrubriek, waarmee talkshow De Vooravond zijn terugkeer op televisie vierde. Drie broers en vader Chabot zaten tussen wat de inhoud van een gekapseisde familieboekenkast leek. De vier prezen titels aan in een tempo dat deed vermoeden dat zij vreesden elk moment door de ontlezing te kunnen worden ingehaald.

Nieuw hoefden de ‘Parels van Chabot’ niet te zijn en zo kon het gebeuren dat er ineens een fraai stukje Genesis werd voorgelezen over Noach – de vader aller probleemdrinkers – in zijn ondergoed. Splinter Chabot zat achter een reusachtige stapel boeken die de eenzaamheid van de queer-jongere moesten verlichten. Hij brak een lans voor Een tevreden lach van de veel te weinig gelezen Andreas Burnier. Even eerder had journaliste Ronit Palache een kanttekening geplaatst bij de parade aan deelbelangen die de coronatalkshows bevolken. Uiteindelijk worden alle groepen door de crisis getroffen: „Iedereen is op een bepaalde manier wel in de bloei van zijn leven.”

In de bloei van je leven of niet – niet iedereen wordt gezien. Dat was de invalshoek van de documentaire Nieuw licht. Het Rijksmuseum en de slavernij (NTR) waarin Ida Does de totstandkoming filmde van de slavernijtentoonstelling die het nog een paar coronaweken zonder publiek zal moeten stellen. De film liet mooi zien hoe men in het museum probeert zich een andere manier van kijken aan te leren. Dat begon met Marten en Oopjen, de in 2015 verworven Rembrandtportretten. Daarover ging het nu eens niet in kwezelige termen als „thuiskomen”. De blik werd verlegd naar de koloniale herkomst van Martens fortuin én de wetenschap dat Oopjens tweede man een slavenverkrachter was.

Lees ook: Nederlands slavernijverleden: soms moet je verteld worden wat je ziet

Tekenend was het verhaal van conservator Eveline Sint-Nicolaas. Zij keek al een beroepsleven lang naar de Schutters van wijk VIII van Bartholomeus van der Helst en kende alle erop afgebeelde notabelen bij naam. Maar wat ze jarenlang niet registreerde, was dat er midden op het schilderij een zwarte jongen stond, op het oog wat geschrokken, half afgewend van het tafereel. Inmiddels ziet Sint-Nicolaas bijna alleen nog die jongen: „Hij roept iets in mij op, dat ik denk, ik wil hem even gedag zeggen. Dat is een sentimentele gedachte voor een conservator.”

Staand op de in deze eeuw zeer prozaïsche Geldersekade (wijk VIII), vraagt ze zich af hoe er indertijd naar een zwarte jongen in de stad werd gekeken. Ze vertelt dat ze hierop is aangesproken door een collega: waarom vroeg ze zich niet af hoe die jongen naar Amsterdam zou hebben gekeken? Aan het eind van de film zien we het kind ‘uit het schilderij stappen’ en op straat transformeren in een gewone Amsterdamse scholier – een al te symbolisch beeld dat bovendien suggereert dat een proces voltooid is dat in werkelijkheid pas begint.

Behalve om nieuwe blikken op oude spullen (zoals een landkaart waarop is afgebeeld hoe Nederlanders de bewoners van een compleet dorp de dood of het bos in jagen), gaat het in Nieuw licht om objecten van gestolde schaamte. We zien hoe een kolossaal voetblok met een ketting een zaal wordt ingedragen. Tien gaten zitten erin, genoeg om vijf mensen vast te klinken voor de nacht op de plantage.

Dan is er nog de halsband. In grote, koperen letters staat er ‘Bijt niet’ op. Laat dat ding alsjeblieft voor een hond zijn, denk je. Helemaal zeker is de herkomst van dit exemplaar niet, maar zeker is dat zulke banden voor mensen werden gebruikt. In de tentoonstelling wordt hij op halshoogte tentoongesteld – soms mag de geschiedenis je best bij de keel grijpen.

NRC besteedde onlangs extra aandacht aan het Nederlands slavernijverleden, vind hier alle artikelen daarover

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.