Met Spoetnik V lijken we terug bij af

Woord ‘Spoetnik’ zegt: genialiteit en gevaar, stelt vast.

De aluminiumbol, kobaltblauw in de ruimte, weegt 83 kilogram en is 58 centimeter breed. Hij bestaat uit twee helften die in elkaar schuiven en heeft twee uitschuifbare antennes van 2,4 en 2,9 meter die lijken op voelsprieten.

Nu een andere bol. Véél kleiner, met in plaats van sprieten uitsteeksels, ‘toetertjes’ die zich hechten aan cellen in het menselijk lichaam.

Het gaat om Spoetnik-1 en Covid-19, respectievelijk de satelliet die de Sovjet-Unie eind jaren vijftig lanceerde waarmee hegemonie in de ruimte een feit was, en het coronavirus dat iets meer dan een jaar geleden begon aan een dodelijke zegetocht over planeet aarde. Afgezien van de connotatie ‘wereldheerschappij’ hebben de twee bollen weinig met elkaar in gemeen. Maar een nieuwe Spoetnik verbindt ze: Spoetnik versie ‘V’ (for victory), het Russische vaccin.

Net als met Spoetnik-1 is Moskou zo in zijn nopjes met Spoetnik-V dat men de Koude Oorlogsruimteretoriek afstoft. Zo bazuint het onderzoeksinstituut Gamaleya: „Sputnik V — a vaccin for all humankind.” Dit is een steek richting het Westen, een verwijzing naar „… for all mankind”, tekst gegraveerd op de landingstoestellen die de Amerikanen tijdens de Apollo-missies op de maan achterlieten.

‘Spoetnik’ zegt: genialiteit en gevaar. Toen een omgebouwde R7-langeafstandsraket Spoetnik-1 op 4 oktober 1957 vanaf het Kosmodroom Bajkonoer in Kazachstan succesvol omhoog stuurde, sloeg de angst toe in het Westen, vooral in de Verenigde Staten waar de term ‘nationale uitwissing’ viel in het Huis van Afgevaardigden.

Sovjet-postzegel uit 1972 met daarop de lancering van Spoetnik. Beeld Daring Fong

Dit alles beschrijft Tom Wolfe in zijn ruimtevaarthistoriografie The Right Stuff (1979). Het Sovjet-programma was net tovenarij, aldus Wolfe: „alsof primordiale bijgeloven over de invloed van hemellichamen loskwamen […]. Het was Armageddon, het finale en doorslaggevende conflict tussen de krachten van Goed en Kwaad […]. Nu de oorlog begonnen was, wachtte niets minder dan verdoemenis de verliezer.”

Met Spoetnik-V lijken we terug bij af. Het zal toch niet gebeuren dat een Spoetnik westerse wetenschappers wéér te kijk zet? Behalve koude rillingen heerst ook scepsis over Spoetnik-V. Maar als Spoetnik-1 ons iets heeft geleerd, dan is het dat je de Russische ‘tovenaars’ niet moet onderschatten. Daarom is er al bilateraal contact over het gebruik van Spoetnik-V in Europa tussen de Duitse bondskanselier Angela Merkel en de Russische president Vladimir Poetin, en zei minister-president Mark Rutte in de Tweede Kamer: „Als het helpt dan bel ik ook met Poetin. Met Vladimir.”

Toch wijst de geschiedenis uit dat de magische aura van ‘Spoetnik’ misleidend kan zijn. Dat kobaltblauwe schijnsel dat de satelliet in de ruimte afgaf, heb ik van een herinnering aan een schets in een kinderboek uit mijn jeugd. Het was prachtig; de kleuren leken wel technicolor. Ook waren er illustraties van Laika. Die zat ook in een Spoetnik, op 3 november 1957. Toen zweefde het zwerfhondje als ‘eerste levende wezen’ rond de aarde. Maar in 2002 bleek dat arme Laika in werkelijkheid gek werd van angst, en dat ze al een paar uur na de lancering was gestorven aan oververhitting.