Hoe het wantrouwen de omroep van Limburg insloop

Regionale omroep Het personeel van L1 klaagt over een schrikbewind van de directeur. Die ziet vooral veel problemen. Een loopgravengevecht verlamt de Limburgse regionale omroep. Is er een uitweg?

Het personeel van L1 verwijt de directeur „een autoritaire wijze van leidinggeven” en eist een gesprek met de raad van commissarissen.
Het personeel van L1 verwijt de directeur „een autoritaire wijze van leidinggeven” en eist een gesprek met de raad van commissarissen. Foto De Limburger/ Rob Cox

Geen deinende mensenmassa’s. Geen explosies van kleur vanwege uitzinnige kostuums en schmink. L1 hoeft dit jaar niet de straat om in alle hoeken van Limburg het carnaval te verslaan. In plaats daarvan is het bal bij de regionale omroep zelf. Doldwaas aandoende elementen te over: medewerkers die melding maken van verduistering van de ramen van de directeurskamer, en nieuwe sloten op de deur ervan. Die zou eveneens in opdracht van de nieuwe baas Peter Elbers voor een behoorlijk bedrag een nieuwe draairichting hebben gekregen om het personeel zo veel mogelijk op afstand te houden. De directeur zelf spreekt van een „guerrilla” tegen zijn leiderschap.

In een brandbrief van 23 januari sprak het personeel van een onwerkbare werksituatie, veroorzaakt door de „autoritaire” Elbers en de raad van commissarissen (RvC). De medewerkers eisten voor 15 februari een oplossing. In plaats van in gesprek te gaan met het personeel besloot de RvC vorige week naar de Ondernemingskamer van het Amsterdamse gerechtshof te stappen. „Er is veel meer aan de hand in de organisatie van L1, dit heeft een jarenlange ontstaansgeschiedenis en speelt dus al veel langer dan de actuele situatie rondom de bestuurder.”

Hoe heeft het zover kunnen komen? Omroepmedewerkers durven alleen anoniem met NRC te spreken. „Die stap naar de Ondernemingskamer voelt als een doelgerichte strategie”, zegt er een. „Eerst zo veel mogelijk rotzooi schoppen en dan roepen om ingrijpen.”

Commissarissen met belangen

Om te begrijpen wat hier aan de hand is moeten we terug naar 2018.

Na een roerige periode, waarin een bestuurlijke fusie met Omroep Brabant misliep, stapte in 2018 zowel de directeur als de RvC van L1 op. Als directie gingen aanvankelijk twee interimmers aan de slag. Bij de toezichthouders viel de keuze op Hans Coppus, Raoul Willms en Mirjam Depondt-Olivers. De drie komen uit politiek-bestuurlijk Limburg. Maar, vragen redacteuren zich af, zijn ze wel geschikt om toe te zien op de omroep die voor de provincie van groot belang is? Ze zijn in elk geval niet geheel vrij van belangen.

De nieuwe voorzitter, Coppus, is directeur van de Ontwikkelingsmaatschappij Midden-Limburg en had eerder diezelfde functie bij een zand- en grintbedrijf, een sector die in het verleden vaker betrokken is bij Limburgse integriteitsaffaires en nu onderwerp is van een aanstaande parlementaire enquête in Limburg.

Willms is directeur marketing en communicatie bij pensioenuitvoerder APG in Heerlen, een van de grootste werkgevers van Limburg. Depondt, ten slotte, was tot 2006 wethouder in Maastricht en vervolgens directeur van een woningcorporatie. Kort na haar benoeming als commissaris bij de omroep werd ze verkozen als Statenlid voor het CDA. Met die combinatie waren veel L1-medewerkers niet gelukkig.

Het personeel van de omroep wilde bovendien graag door met de twee interim-directeuren, maar de nieuwe RvC opende toch een sollicatieprocedure voor de posten. Kandidaten moesten „een verbinder” zijn. Het bleef tot nu toe bij één benoeming: Peter Elbers, een man zonder noemenswaardige omroepervaring. Begin jaren tachtig werkte hij een paar jaar in de dagbladjournalistiek, daarna maakte hij carrière in de communicatie (onder meer bij Philips, KLM en zelfstandig).

Ook Elbers was actief in politiek-bestuurlijk Limburg. Op het moment van zijn aanstelling was hij fractievoorzitter van de VVD in de Limburgse gemeente Horst aan de Maas. Die functie legde hij twee maanden na zijn indiensttreding bij L1 neer.

De toon werd bij Elbers’ aantreden al direct gezet. De Ondernemingsraad voelde zich gepasseerd bij de benoeming en vocht deze tevergeefs aan in een kort geding. Volgens L1-medewerkers sloop met het aantreden van Elbers het wantrouwen in de organisatie. Eén van hen: „Hij sluit zich op in zijn hok en mijdt elk informeel contact. Ondertussen is hij wel druk met onbenulligheden als het aanspreken van collega’s die hun auto fout parkeren.” Elbers zei in een in november uitgelekte videoboodschap dat hij zich bewust niet te veel wilde profileren vanwege het conflict tussen de OR en de RvC.

Die november kwam Elbers desondanks met een concept-privacyreglement. Dat moest Elbers de mogelijkheid geven om bij door hem te bepalen zwaarwegende redenen verborgen camera’s op te hangen op de werkvloer en mailverkeer in te zien. Het leidde tot fel verzet bij de medewerkers, ook vanwege de risico’s voor journalistieke onafhankelijkheid, en vragen in Provinciale Staten en de Tweede Kamer. Anderhalve week geleden trok Elbers zijn voorstel in, overigens niet vanwege voortschrijdend inzicht maar „gelet op de berichtgeving en de reacties”.

Statuten van L1 aangepast

De Mediawet verbiedt de benoeming van actieve politici in de directie en raden van toezicht bij de NOS, de NTR, de NPO. Een meerderheid van de Tweede Kamer wilde op initiatief van Thierry Aartsen (VVD) en Harry van der Molen (CDA) ook zo’n verbod voor regionale omroepen instellen. Maar de Eerste Kamer wilde daar eerst een oordeel van de Raad van State over. En die vindt dat zo’n verbod strijdig zou zijn met de vrijheid van vereniging.

Over bestuursfuncties bij regionale omroepen staat niets in de Mediawet. Wouter Hins, hoogleraar mediarecht aan de Universiteit Leiden: „Op grond van het oordeel van de Raad van State zou je moeten kijken of L1 een taakomroep is zoals NTR en NOS of een omroep voortgekomen uit de verzuiling zoals bijvoorbeeld EO en VPRO. Ik neig naar het eerste, vooral omdat regionale omroepen monopolist zijn.”

In het modelreglement voor publieke omroepen van het Commissariaat voor de Media (CvdM) staat dat actief politiek bedrijven en een bestuursrol bij een publieke omroep onverenigbare functies zijn. „Alle regionale omroepen in Nederland hebben zo’n bepaling in de statuten staan”, zegt Wais Shirbaz, secretaris omroep bij de journalistenvakbond NVJ. „Alleen bij L1 is die vorig jaar – kort na Depondts verkiezing – uit de statuten gehaald. Terwijl een omroep afstand moet hebben tot de politiek en andersom.”

Foto Maarten Hartman

Het valt op dat in en rond het bestuur van L1 eigenlijk altijd politici actief waren. Leo Hauben, hoofdredacteur van L1 sinds 1999, zegt zich nooit te hebben afgevraagd waarom. „Ik heb in elk geval nooit iets gemerkt van rechtstreekse politieke beïnvloeding. Ook niet toen de financiering nog niet via het Rijk maar via de provincie liep. Een gedeputeerde, verantwoordelijk voor media, zei toen ooit: ‘Dus wij moeten een zak geld bij de achterdeur zetten en hard wegrennen?’ ‘Ja’, heb ik toen gezegd.” Of de ontwikkelingen nu politieke gemotiveerd zijn? „Ik heb daar op dit moment geen aanwijzingen voor.”

In een begin vorig jaar verschenen interview met de website WijLimburg noemt Depondt „goed ontwikkelde voelhoorns” als belangrijkste kwaliteit voor leden van een RvC. „Soms hebben toezichthouders de neiging om zich te bemoeien met operationele zaken. Gelukkig weet ik dat vanuit mijn ervaring als bestuurder én toezichthouder goed te scheiden.”

In de crisis bij L1 krijgen de omroepmedewerkers de indruk dat de „voelhoorns” van de RvC slechts één richting uitgaan: naar directeur Elbers. Ondanks de brandbrief en verzoeken om een gesprek tussen commissarissen en het voltallige personeel overlegt de RvC alleen met de OR.

De commissarissen mijden contact met de pers omdat het gaat „om interne aangelegenheden”. Na de stap richting Ondernemingskamer „is het belangrijk dat de partijen zich terughoudend opstellen in afwachting van de uitkomst”.

Elbers’ eigen communicatiebureau prees zichzelf op de website aan als specialist in reputatiemanagement en internal branding die „bijdraagt aan medewerkersbetrokkenheid”. Wat er volgens de directeur en de RvC nog meer aan de hand is bij L1 en hun blik op de „jarenlange ontstaansgeschiedenis” blijft onduidelijk. Hauben: „Geen idee hoe ik dat moet duiden. Ik heb daar de bestuurders nooit eerder over gehoord.”

Staking in de kolenmijn

L1 viert juist nu het 75-jarig bestaan. Driekwart eeuw geleden kreeg Limburg als eerste provincie een regionale omroep. Het rommelde rond de steenkolenmijnen, onder meer met wilde stakingen. Bij het veiligstellen van de tijdens de Wederopbouw noodzakelijke steenkolen kon een Limburgse zender wellicht helpen. Tijdens de eerste decennia liep de voorganger van het huidige L1, de Regionale Omroep Zuid (ROZ), trouw in de pas met de autoriteiten en de Rooms-Katholieke Kerk.

In de loop van de jaren zeventig met de komst van een nieuwe generatie medewerkers veranderden de toon en aanpak van de ROZ. „Na een tijdje werden we de VARA van het Zuiden genoemd”, herinnert toenmalig programmaleider Pieter Beek zich. De omroep maakte onder meer reportages over de almacht van KVP en CDA, de besteding van de overheidsmiljoenen na de mijnsluitingen en de uiterst conservatieve bisschop Gijsen. „Die nieuwe houding viel niet altijd goed bij de autoriteiten. In de tijd van commissaris van de koningin Sjeng Kremers [CDA, 1977-1990] waren we soms tijdelijk niet meer welkom op het provinciehuis.”

In de jaren tachtig volgde een soort couppoging. Die werd beraamd door mensen uit de politiek-bestuurlijke kaste van Limburg. Onder hen de Brunssumse PvdA-burgemeester Louw Hoogland, die een decennium later in hoger beroep van corruptie werd vrijgesproken, maar voor wapenbezit werd veroordeeld, en architect Steph Oomen, echtgenoot van Tweede Kamerlid Ria Oomen (CDA). Ze richtten een stichting op in een poging de zendmachtiging van de ROZ over te nemen. Mediaminister Elco Brinkman (CDA) was geneigd ze hun zin te geven. Een Kamermeerderheid ging ervoor liggen.

Beek: „Kort daarna heb ik gedonder gekregen met de commissaris van de NOS, waar we destijds onder vielen. Dat was Paul Beugels, een CDA’er uit Limburg.” Na een onderzoeksrapport zorgde die ervoor dat zowel de zittende directeur als Beek op moesten stappen.

De faam van de Limburgse regionale omroep als luis in de pels van de macht verbleekte de afgelopen decennia. „Daar hebben we de staatsomroep!”, luidt de standaardbegroeting van politicus Jos van Rey aan verslaggevers van L1. Volgens hem schurkt de omroep financieel te dicht tegen de provincie en het maatschappelijk middenveld in Limburg aan. Hoofdredacteur Hauben bezweert dat de journalistieke onafhankelijkheid bovenaan staat.

Toch tikte het Commissariaat voor de Media L1 laatste jaren meermalen op de vingers voor een al te commerciële opstelling. In 2015 voor een hele reeks gevallen van ongeoorloofde sponsoring (onder meer door zorg- en welzijnsinstellingen, een bierbrouwerij en bouwbedrijven). In 2017 verbood het Commissariaat L1’s eigen businessclub.

Lees ook: ‘Onhoudbare situatie’ met directeur van omroep L1

Na twee korte werkonderbrekingen twee weken geleden is het personeel nu coulant met het in de brandbrief gestelde ultimatum. De RvC krijgt nog even uitstel, omdat die woensdag in gesprek gaat met de NVJ, FNV en CNV. Bonden en OR hullen zich sinds vrijdag in stilzwijgen om het overleg een kans te geven. Misschien leidt het tot iets. De voortekenen stemmen somber: de RvC lijkt vastbesloten om naar de Ondernemigskamer te stappen. Bonden en personeel zien vooral Elbers als het probleem en willen in plaats van een zich lang voortslepend, verlammend proces nu oplossingen.

Als de RvC haar gang naar de Ondernemingskamer doorzet leidt dat mogelijk tot een juridisch gelijk en benoeming van de gewenste onafhankelijke functionarissen die de tot nu toe onbenoemde problemen gaan aanpakken. De strijd om de harten van de omroepmedewerkers, de kijkers en de luisteraars van L1 lijkt daarentegen voor de toezichthouders en Elbers nauwelijks meer te winnen. Daarvoor is er te veel kapotgemaakt.

De medewerkers van de omroep kregen veel reacties van kijkers en luisteraars. Bjørn Oostra, hoofdredacteur van De Limburger, regionaal de belangrijkste concurrent, riep de RvC en de directeur in een artikel op om op te stappen: „De vrije pers is in gevaar, steun L1!” Hij kreeg volop bijval in de brievenrubriek van de krant. Een lezer schreef: „De heer Elbers raad ik aan naar China te verhuizen; daar kunnen ze zijn expertise inzake privacyschending goed gebruiken.”