‘Kan Poetins neus wat kleiner?’ vroeg de krant

Bij veel Russen wekt de persoon Vladimir Poetin gevoelens van bewondering, afkeer, woede of angst. Maar onder de handen van Sergej Jolkin, een van Ruslands bekendste politieke cartoonisten, verandert de machtige Russische president in een krijsend kind.

De 58-jarige tekenaar, die afwisselend in verschillende landen woont, tekent de president al 21 jaar. Zijn cartoons vinden gretig aftrek bij Russische en internationale media als de Russische zakenkrant Vedomosti, de Europese zenders Deutsche Welle, Radio Free Europe, en enkele Amerikaanse media. De Kremlingezinde media stopten jaren geleden met het publiceren van zijn werk. In 2017 ontving hij de Free Media Award voor journalisten uit Oost-Europa.

Sergej Jolkin (Elkin in de Engelse transcriptie die op zijn tekeningen staat) hield altijd van tekenen, maar een carrière als cartoonist stond niet in de sterren geschreven. Hij werd geboren in de Sovjet-mijnstad Vorkoeta, boven de poolcirkel. Op zijn vijftiende verhuisden zijn ouders naar het zuidelijke Voronezj. Daar werkte hij in de jaren tachtig als architect. Na de val van de Sovjet-Unie belandde hij als redacteur – later hoofdredacteur – bij de plaatselijke krant. „Tijdens de roebelcrisis van 1998 ging de krant failliet en begon ik te tekenen”, vertelt Jolkin telefonisch vanuit Bulgarije, waar hij overwintert.

„Als jongen was ik fan van cartoons en keek ik veel naar tekeningen van [bekende Sovjet-cartoonisten] Michaïl Zlatkovski en Viktor Bogorad. Maar in de Sovjet-Unie kon je niet zomaar tekenen wat je wilde, dat was niet toegestaan. Daarom stuurden cartoonisten hun werk naar het buitenland. Mensen als Zlatkovsky werkten voor de eeuwigheid. Ze maakten tekeningen die je aan de muur kunt hangen en die na tien jaar nog steeds herkenbaar zijn. Ik ben een editorial cartoonist, een genre dat in Rusland pas in de jaren negentig opkwam. Mijn cartoons gaan over de dagelijkse actualiteit, en zijn morgen misschien alweer vergeten.”

U heeft veel opdrachtgevers en bent enorm productief. Hoe gaat u te werk?

„Ik probeer iedere dag een stuk of twee, drie cartoons te maken, als een lopende band. Ik wil dat mijn cartoons zich als een virus verspreiden, en dat mensen ze meteen willen doorgeven aan hun buren en vrienden, zodat de politieke ideeën erachter zich zo breed mogelijk verspreiden.”

Dat gaat Jolkin uitstekend af. Zijn scherpe karikaturen van president Poetin en diens trouwe adjudant, Kremlin-woordvoerder Dmitri Peskov, zijn razend populair. Met een paar simpele lijnen tovert hij de Russische president op zijn scherm: een klein mannetje met een grote neus en een verontwaardigde, boze, en soms zelfs aandoenlijke blik. Woordvoerder Peskov met zijn karakteristieke borstelsnor is een meme op zichzelf geworden, die wordt meegedragen tijdens antiregeringsdemonstraties.

Ook personages als oud-premier Dmitri Medvedev en de onlangs veroordeelde oppositieleider Aleksej Navalny ontbreken niet in het repertoire. „Navalny heeft me eens geschreven dat ik hem veel te dik maakte”.

Het moet niet eenvoudig zijn om Poetin te tekenen. Hij toont weinig emotie en staat wel bekend als ‘de man zonder gezicht’.

„Ik teken Poetin al 21 jaar, sinds hij in 2000 op het politieke toneel verscheen. Na twintig jaar gaat het automatisch, soms verveelt het zelfs een beetje. Zijn karikatuur is natuurlijk niet in één dag ontstaan. Het is het resultaat van vele jaren werk en studie van zijn mimiek. Dat emotieloze komt volgens mij omdat Poetin judo beoefent. Japanse samoerai houden hun emoties ook verborgen voor de vijand”.

In uw tekeningen verandert de gevreesde president in een dreinend kind. Waarom?

„Klopt. Het is mijn streven om de macht te ontdoen van zijn aura van heiligheid. Door Poetin te ontdoen van dat mysterieuze en angstaanjagende, wil ik de mensen laten zien dat hij ook maar een mens is.”

Jolkin mag met zijn werk een breed, internationaal publiek aanspreken, de Russische autoriteiten kunnen zijn spotprenten minder waarderen. De afgelopen jaren botste hij meermaals met de macht, en kregen verschillende Russen een boete voor het delen van zijn cartoons op sociale media. Vorig voorjaar, bij het begin van de coronacrisis, publiceerde Jolkin een cartoon waarop te zien was hoe Poetin het zuurstofmasker van een patiënt haalt, met de woorden „sorry vriend, dit is nodig voor de pr” – een verwijzing naar het nieuws dat Rusland schaarse zuurstofapparaten naar de VS had gestuurd. Een inwoner van de regio Krasnojarsk die de tekening op Instagram plaatste, kreeg een boete wegens het beledigen van de macht. Jolkin zei in een reactie teleurgesteld te zijn over de uitspraak.

Hoe reageert u op dat soort gebeurtenissen?

„Het is totale willekeur van lokale ambtenaren, die zich beledigd voelen. Poetin niet, dat is niet zijn niveau. Zelfs al hij al op de hoogte is van mijn werk, zal hij er geen aandacht aan besteden. Maar je ziet dat media voorzichtiger worden in wat ze afdrukken. Een krant heeft me wel eens gevraagd of ik Poetins neus niet iets kleiner kon maken.”

Ontvangt u persoonlijk ook bedreigingen?

„Helaas steeds vaker. De eerste keer, zo’n tien jaar geleden, was het onprettig. Daarna overkomt het je zo vaak dat je het niet meer opmerkt. Het wordt een soort ruis op de achtergrond. Humor is universeel, alleen totalitaire regimes hebben er moeite mee.”

Is het moeilijker om grappen te verzinnen met de golf van repressie die we nu zien in Rusland?

„Zeker, er worden nu journalisten en advocaten opgepakt. De onderdrukking is tot nog toe geen reden geweest om met mijn werk te stoppen Maar als de repressie nog heviger wordt en mijn leven of dat van anderen in gevaar komt, dan wordt het misschien moeilijk om door te gaan.”