Vaccins verlichten pas in mei de druk op zorg

RIVM-modellen Het duurt waarschijnlijk nog maanden voordat de vaccins daadwerkelijk gaan helpen om de druk op de zorg te verminderen.

Vaccinatie van ouderen tegen Corona in verpleeghuis Residentie Moermont. Foto Merlin Daleman
Vaccinatie van ouderen tegen Corona in verpleeghuis Residentie Moermont. Foto Merlin Daleman

Ja, het was even schrikken nadat de RIVM-modellen hadden berekend wat het effect van vaccineren op een derde golf zou zijn. Want dat viel tegen, zegt Jacco Wallinga, hoofd modellering van het RIVM. Alleen met een volledige lockdown, inclusief avondklok en sluiting van de scholen, lijkt de derde golf beheersbaar. Met enkel de basisscholen open liggen er op het hoogtepunt van de golf, begin april, mogelijk zo’n negenhonderd coronapatiënten op de IC – ongeveer driekwart van het aantal tijdens de piek van de eerste golf. Bij verdere versoepelingen overstromen de IC’s, hoewel tegen die tijd de allerkwetsbaarste groepen zijn gevaccineerd.

Een tegenvaller, vooral nu uit berekeningen van het RIVM blijkt dat de Britse variant snel terrein wint. Het kabinet hoopte dat de derde golf verzacht kon worden door sneller te vaccineren. „Willen we de derde golf aankunnen, dan moet onze uitgangspositie zo gunstig mogelijk zijn”, zei minister De Jonge (Volksgezondheid, CDA) half januari. Hij kondigde aan dat de tijd tussen de twee doses die nodig zijn, zou worden opgerekt van drie naar zes weken – op die manier krijgen meer mensen sneller een eerste prik, die al een beetje beschermt.

Maar het duurt waarschijnlijk nog maanden voordat die vaccins daadwerkelijk helpen de druk op de zorg te verlagen. „Ik denk dat veel professionals hiervan zijn geschrokken”, stelt Wallinga. „Maar als je erover nadenkt is het best logisch. De groepen die we nu vaccineren komen niet snel op de IC terecht.” Het gaat om zorgpersoneel, doorgaans te vitaal om op de IC te belanden, en ouderen in bijvoorbeeld verzorgingstehuizen die vaak te zwak zijn waardoor IC-opname geen zin heeft. In die laatste groep is wel de hoogste sterfte. „Je zult sneller een effect zien op de sterftecijfers, daar zal sneller een daling te zien zijn.”

Het duurt tot mei, juni voor het vaccin echt gaat helpen om de druk op de ziekenhuizen te verminderen. „Er vallen veel mensen in een risicogroep, het duurt een tijd voor die is gevaccineerd. Rond die maanden worden de laatste zestigplussers gevaccineerd.”

Rond mei, juni, schat het RIVM ook dat de derde golf is afgelopen. Na de voorspelde piek, begin april, zou het zo’n twee maanden duren om op een lager niveau te komen. De vaccins helpen daar maar een klein beetje aan mee, stelt Wallinga. Twee andere factoren zijn belangrijker.

Immuniteit

Allereerst heeft een flink deel van de mensen rond die tijd de infectie doorgemaakt, met name jongeren. „Als zij een natuurlijke immuniteit hebben opgebouwd, zou dat de verspreiding remmen.” Of mensen die al corona hadden, echt immuniteit hebben opgebouwd is nog niet helemaal zeker, zegt Wallinga. Ook het seizoenseffect speelt een grote rol: coronavirussen gedijen in kou, en minder in warmte. „Die combinatie, plus het vaccineren van specifieke doelgroepen, daarmee krijg je het virus er wel onder.”

Lees ook: Jaap Goudsmit: 'Vaccineer iedereen boven de 60 zo snel mogelijk, met welk vaccin er maar beschikbaar is'

Tot die tijd zijn strenge maatregelen nodig om een derde golf te beheersen. Hoe hoog die wordt, hangt ook af van hoe goed de vaccins werken: voorkomen ze alleen dat iemand ziek wordt, of ook dat iemand een ander kan besmetten? „Dan heeft het vaccin de komende maanden al wat meer effect”, stelt Wallinga. Het kan, onder de huidige maatregelen, het verschil maken tussen IC’s die de toestroom wel of niet aankunnen.

Het ligt er ook aan hoe besmettelijk de Britse variant blijkt. Dat wordt nu bepaald op basis van steekproeven: de ene week blijkt de variant 40 procent besmettelijker dan de ‘oude variant’, dan weer 50 procent. „Het model is erg gevoelig voor die verschillen”, aldus Wallinga. „We fitten het model elke week aan de nieuwe data.” Daarin worden ook het laatste aantal IC-opnames en aanpassingen in het vaccinatieprogramma meegenomen.

Het kan flink verschil uitmaken. Deze week waren er meevallers – de Britse variant lijkt iets minder besmettelijk, de IC-opnames daalden harder dan verwacht – zodat het model een positiever beeld gaf dan de week ervoor. De ziekenhuisbezetting – 1.904 patiënten, bleek vrijdag – is terug op het niveau van medio december.

In het gunstigste scenario, waarbij vaccins ook werken tegen besmetting, liggen er onder de huidige maatregelen op de piek van de derde golf niet negenhonderd, maar een kleine zeshonderd mensen op de IC.