Opinie

Zware criminaliteit mag niet het nieuwe normaal worden

Niemand kent de omvang van de georganiseerde criminaliteit in Nederland. Tijd om het eens goed uit te laten zoeken, zegt politie-expert Piet van Reenen in de Veiligheidscolumn.
De 'vergismoord' in juli 2014 in Amsterdam van Stefan Eggermont, op straat in Amsterdam naast zijn auto, eenzelfde Fiat Punto als het beoogde doelwit.
De 'vergismoord' in juli 2014 in Amsterdam van Stefan Eggermont, op straat in Amsterdam naast zijn auto, eenzelfde Fiat Punto als het beoogde doelwit. Foto: Olim Bajmat

U heeft vast niet naar het rondetafelgesprek in de Kamer over georganiseerde criminaliteit en corruptie in de Rotterdamse haven gekeken. Leden van twee vaste Kamercommissies, Financiën en Justitie en Veiligheid, spraken met deskundigen uit wetenschap, journalistiek en betrokken diensten.
Aanleiding was een experimenteel wetenschappelijk onderzoek naar corruptie in de Rotterdamse haven. ‘Experimenteel’ omdat onderzoek naar corruptie uiterst moeilijk is. Het mocht mislukken en dat deed het ook. Het voldeed niet aan de eisen van wetenschappelijkheid, maar Tweede Kamerleden wilden graag een beeld hebben.
Nee, zei de voorzitter van de begeleidingscommissie, de criminoloog Cyrille Fijnaut, het voldoet niet aan de eisen. Dus kan er nu geen goede aanpak kan worden ontwikkeld, omdat er domweg te weinig kennis is. Daar is wel iets aan te doen, betoogde Fijnaut, maar dan moet je een andere onderzoeksvorm kiezen waarbinnen ook gegevens van overheidsdiensten toegankelijk zijn. Dat werd eerder gedaan, onder andere bij het onderzoek naar de georganiseerde criminaliteit voor de Parlementaire Enquêtecommissie IRT.

Handgranaten

Het belang van zo’n onderzoek is groot. Georganiseerde criminaliteit is uiterst kapitaalkrachtig, wendbaar en innovatief. Interpol gaf pas een waarschuwing uit over de COVID-19 met daarbij de observatie dat „The pandemic having already triggered unprecedented opportunistic and predatory criminal behaviour…”.
Georganiseerde criminaliteit vormt ook hier een enorme bedreiging voor de integriteit van politiek, bestuur, bedrijfsleven en politie. Het lastige is dat het zo went, handgranaten aan deurknoppen, liquidaties, ondergedoken burgemeesters en politieke enterpreneurs met ‘ombudsmanpolitiek’. Er ontstaat een nieuw normaal, dat heel even doorbroken wordt als er een vergismoord wordt gepleegd, of er een advocaat wordt vermoord.

We weten niet wat het eindpunt is, maar dat het onaantrekkelijk is, staat vast. Sanne de Boer, een Nederlandse journaliste in Zuid Italië, schreef een boek over de Ndrangheta, getiteld Mafiopoli. Het geeft een huiveringwekkend beeld van een maffia die ook in Nederland voet aan de grond heeft gekregen. De vaste Kamercommissies wilden heel graag weten hoe groot het probleem hier is. Begrijpelijk omdat de overheid zich enorme inspanningen zou moeten getroosten om een antwoord te vinden op die dreiging.

Inlichtingendiensten

Er is trouwens wel iets voor te zeggen om zo’n onderzoek gewoon maar te laten. Het vraagstuk beperkt zich namelijk niet tot Nederland en onderzoek zou zich dus ook moeten richten op buitenlandse handels- en communicatieknooppunten. En het wordt nog weer ingewikkelder meldde de AIVD onlangs. Buitenlandse inlichtingendiensten richten zich op de sterke strategische fysieke en digitale positie van Nederland. En net zoals criminele organisaties niet vies zijn van een-tweetjes met inlichtingendiensten, zijn inlichtingendiensten dat omgekeerd ook niet.

Ingewikkelder nog is wat er moet volgen op het onderzoek waar Fijnaut voor pleit. Over het nieuwe „multidisciplinair interventieteam” (MIT) is alvast ruzie. Daaraan nemen politie, OM, FIOD, KMar/defensie, douane en Belastingdienst deel. Het moet uitgroeien tot een gezamenlijk instrument voor de bestrijding van de georganiseerde criminaliteit, met operationele slagkracht wereldwijd. Hooggespecialiseerde afdelingen daar vrezen organisatorische complicaties, afstemmingsproblemen in gevoelige onderzoeken, competentie-kinnesinne en verlies van expertise door wegkopen. Ook het landelijk parket van het Openbaar Ministerie heeft grote bedenkingen, aldus NRC.

Ondergedoken

Je zou zeggen, zo’n innovatief initiatief verdient toch lof? Nee dus, en met reden. Bernard Welten, de oud-hoofcommissaris van Amsterdam, riep tegen me: „Hebben ze dan niets geleerd van het verleden? Ik heb met mijn familie ondergedoken gezeten tijdens de behandeling van de IRT-affaire; we werden zwaar bedreigd. Ze maken precies dezelfde fout als toen.” Destijds werd een nieuw team boven op de bestaande organisaties gezet, los van bestaande structuren en arrangementen. Een recept voor grote problemen. Ook Cyrille Fijnaut wijdde er een artikel en een waarschuwende notitie aan. Tevergeefs.
Het zijn de vitale institutionele en wetenschappelijke geheugens van een sterk politie-apparaat, dat zich moeilijk laat sturen, ook vanuit een ministerie, en dat dus heel lastig te veranderen is. Wie dat institutionele geheugen negeert, loopt grote kans dat hij grote fouten maakt. Dan blijkt het MIT geen oplossing maar een probleem.

Doorschuiven

Ja, er is dus iets te zeggen voor het afzien van zo’n onderzoek. Het is ingewikkeld. Maar wanneer de haven van Rotterdam „zo rot is als een mispel” blijft, zoals de chef van de zeehavenpolitie zei, en andere Europese havens een verwant probleem hebben, blijft het ongemak. Het wordt riskanter om het probleem door te schuiven naar toekomstige generaties. Liever niet dus.
Wat zou het mooi zijn als onze minister van Justitie en Veiligheid, door de wol geverfd in de afgelopen regeerperiode, in een volgend kabinet terugkomt. En goed onderzoek laat doen naar de georganiseerde criminaliteit in onze vervoersknooppunten en die in omringende landen. En dat zou koppelen aan werkende preventieve en repressieve strategieën. Het zou hem uittillen boven de uitputtende incidentbestrijding en het crisismanagement van de afgelopen regeerperiode.

De Veiligheidscolumn wordt geschreven door deskundigen uit de politiewereld. Piet van Reenen was politieman, onderzoeker, directeur van de Politieacademie en hoogleraar politie en mensenrechten.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.