Wat hebben de Schotten dat Catalonië niet heeft?

Catalaanse verkiezingen De EU steunt de Schotse onafhankelijkheid, maar zwijgt over Catalonië. Carles Puigdemont hoopt in ballingschap op verandering.

De Catalaanse oud-premier Carles Puigdemont bij zijn Casa de la República Catalana in Waterloo.
De Catalaanse oud-premier Carles Puigdemont bij zijn Casa de la República Catalana in Waterloo. Foto Ans Brys

In een hoek van de woonkamer staat naast de hometrainer zijn elektrische basgitaar. „Soms jam ik hier ’s avonds met vrienden, muziek maken ontspant”, zegt Carles Puigdemont. Zijn kenmerkende Beatles-bloempotkapsel is nog intact. Maar drie jaar leven in ballingschap in het Belgische Waterloo begint emotioneel zwaar te wegen. In de achtertuin staat een trampoline. „Mijn vrouw en twee dochters mogen om de drie weken een weekendje op bezoek komen. De begrafenis van mijn vader, thuis in Catalonië, heb ik hier per livestream moeten volgen.”

Casa de la República Catalana prijkt er op de gevel van de villa van Puigdemont (58), voormalig minister-president van de Spaanse regio Catalonië. In 2017 was hij het boegbeeld van het ongrondwettelijke referendum en het uitroepen van de door niemand erkende onafhankelijkheid van Catalonië. De regering in Madrid zette Catalaanse politici gevangen. Puigdemont ging op de vlucht en vond onderdak in België. Inmiddels geniet hij als Europarlementariër onschendbaarheid.

Casa de la República Catalana in Waterloo. Foto’s Ans Brys

Heroïsche martelaar? Of een laffe, voortvluchtige crimineel, zoals de Spaanse justitie hem beschouwt? Puigdemont: „Ik heb in ballingschap bewezen dat ik de Catalaanse zaak optimaal kan verdedigen. In het Europees Parlement kan ik de situatie van mijn politieke vrienden in gevangenschap blijven agenderen.”

Aanstaande zondag zijn er verkiezingen in Catalonië – nog altijd een hoofdpijndossier voor de Europese Unie. Want als de EU érgens nerveus van wordt zijn het wel separatistische regio’s. Dat werd pijnlijk duidelijk toen de Catalaanse onafhankelijkheidsstrijd wereldnieuws werd. Het zwijgen van ‘Brussel’ na het harde en repressieve ingrijpen door Madrid was oorverdovend, oordeelden critici die van de EU minstens een bemiddelende rol hadden verwacht.

„De EU is een conservatieve club”, zegt Puigdemont. „Dat conservatisme bedreigt op den duur de EU. Samenlevingen veranderen, grenzen veranderen.”

Gebetonneerd

„Grenzen zijn altijd in beweging”, zegt professor Europese politiek Hendrik Vos van de Universiteit Gent. Of „aan grenzen morrelen en staten opknippen” problemen oplost, betwijfelt Vos. „Maar het is een illusie te denken dat grenzen zoals ze er vandaag liggen kunnen worden gebetonneerd voor de eeuwigheid. Druk je kwesties als ‘Catalonië’ in de taboesfeer, dan keren ze als een boemerang terug.”

Bewijs daarvoor is volgens Vos de recente „afgang” van EU-buitenlandchef Josep Borrell in Moskou. Daar klaagde hij schending van mensenrechten in Rusland aan. Waarop de Russische gastheer de Spanjaard Borrell herinnerde aan hoe Catalanen als politieke gevangenen achter Spaanse tralies verdwijnen.

Die pijnlijke jij-bak heeft de EU volgens Vos aan zichzelf te danken. „Als er ergens in de wereld een vreedzame manifestatie hardhandig door de politie wordt neergeslagen, zoals bij het Catalaanse referendum, is de EU altijd de eerste om met de vinger te wijzen.”

Waarom de EU het naliet? Angst voor „het openen van een doos van Pandora speelt zeker een rol”, zegt Vos. „Separatistische kwesties in overvloed – Corsica, Baskenland, Wales, Zuid-Tirol. En dichter bij huis, hier in België, de Vlaams-nationalisten van N-VA die dromen van Vlaamse onafhankelijkheid.”

Op de trappen van het Europees Parlement (EP) in Brussel denkt de Vlaamse N-VA-Europarlementariër Assita Kanko terug aan de dag dat ze Carles Puigdemont opving als nieuwe collega. „Ik ben geboren in een onvrij land, Burkina Faso. Europa was voor mij het continent van de verlichting, en dus heeft de Catalaanse kwestie mij geschokt.”

Kopstukken van haar partij, onder wie N-VA-leider Bart De Wever, spreken openlijk hun steun uit aan Puigdemont en andere Catalaanse ballingen in België.

„Zelfbeschikkingsrecht is voor ons van cruciaal belang”, zegt Kanko, die zich ergert aan het „megafoon-engagement” in het EP. „Het is makkelijk om als Europarlementariërs op te komen voor onderdrukten in een heel-ver-weg-land. Catalonië is om de hoek, maar de moed ontbreekt en het blijft stil.”

Hypocrisie

Wie wel op Europese steun en begrip kunnen rekenen zijn Schotse separatisten die heraansluiting bij de EU willen. De Gentse hoogleraar Vos kan een cynische glimlach niet onderdrukken als hij terugdenkt aan het laatste geëmotioneerde optreden van Schotse Europarlementariërs die de EU daags voor de Brexit opriepen om Schotland niet in de steek te laten. ‘Hou een lampje aan, zodat we de weg terug kunnen vinden’.

Het daverende applaus waarop de Schotten werden getrakteerd vindt Vos „hypocriet”. Van de Catalaanse kwestie kijkt Europa weg, „maar de Schotten zijn onze vrienden omdat ze anti-Brexit zijn”.

Lees ook dit profiel van Carles Puigdemont uit 2017

Na een eerder Schots referendum over onafhankelijkheid (2014) wil de Schotse regering, tegen de zin van Londen, een tweede. „Als het ze lukt om het te organiseren, dan verwacht ik deze keer wél winst voor de Schotse separatisten”, zegt Vos. „En dan heb je een beweging die je niet meer kunt stoppen. Zo’n uitslag kun je als EU niet negeren.”

In zijn Waterloose villa kijkt Puigdemont vooruit op de Catalaanse verkiezingen van zondag. Volgens sommige Catalaanse politiek-analisten is zijn rol uitgespeeld. Zelf is hij overtuigd van „flinke winst” voor het onafhankelijkheidsfront.

De EU moet de dialoog met ons aangaan.

Carles Puigdemont Catalaans separatist

„Elke dag ontwaak ik uit een droom over het einde van mijn ballingschap”, zegt Puigdemont. Maar Waterloo blijft voorlopig zijn basis. Huur en beveiliging van de Casa worden volgens Puigdemont „gefinancierd met bescheiden donaties van vele vrijwilligers die zich betrokken voelen”. Hij krijgt er bezoek van geestverwanten uit heel Europa, zoals onlangs van Sybren Posthumus van de Fryske Nasjonale Partij. „We hebben goede contacten met Friesland en alle andere naar autonomie strevende regio’s in Europa”, zegt Puigdemont. „De EU moet de dialoog met ons aangaan, daar wordt ze alleen maar sterker van.”