Schelp van zeeslak blijkt IJstijdtoeter

Archeologie Een hoornist wist drie heldere tonen uit een schelp te halen die 18.000 jaar geleden ook als instrument gebruikt moet zijn.

Hypothetisch beeld van de hoorn die in de grot van Marsoulas gebruikt wordt.
Hypothetisch beeld van de hoorn die in de grot van Marsoulas gebruikt wordt. Foto G. Tosello

Aan de al eerder bekende fluiten en zoemstenen uit de IJstijd is een nieuw type prehistorisch muziekinstrument toegevoegd. In Zuid-Frankrijk dook een 31 cm grote schelp op die al zo’n 18.000 jaar geleden zijn sonore tonen moet hebben laten klinken in de rijk beschilderde Franse grot van Marsoulas aan de voet van de Pyreneeën in de Haute Garonne.

De schelp van de zeeslak Charonia lampas was al in 1934 opgegraven aan de ingang van de grot, maar nu pas is ontdekt dat het een muziekinstrument moet zijn geweest. Dit schrijft een Frans archeologenteam onder leiding van Carole Fritz en Gilles Tosello (beide Universiteit van Toulouse) deze week in Science Advances.

De 31 cm. lange schelp uit de grot is een 18.000 jaar oud muziekinstrument. Foto C. Fritz, Muséum d’Histoire naturelle de Toulouse

De schelp is waarschijnlijk afkomstig uit de Atlantische Oceaan, voor een herkomst uit de Middellandse Zee is de schelp te robuust. De grot ligt ongeveer tweehonderd kilometer van de Atlantische kust, maar in de grot is al eerder een speerpunt van walvisbeen gevonden, dus dat voorwerpen toen een lange weg vanaf de zee aflegden, is niet ongewoon.

Jazz had ook gekund

De hoornist en musicoloog J.M. Court wist al drie heldere tonen uit het IJstijd-instrument te halen: een centrale c, een cis, en een d. En hard: 100 dB op 1 meter, en met duidelijke projectie in het verlengde van de schelp. Zonder twijfel had de hoornist meer natuurtonen uit het instrument kunnen toveren, maar om het origineel verder te beschermen werd deze proof of principle voldoende geacht. Een van de onderzoekers zei in een persconferentie van Science Advance dat je er ook wel jazzmuziek op zou kunnen spelen.

Luister hier naar het geluid dat hoornist en musicoloog J.M. Court uit het IJstijd-instrument haalde.

Schelpen van dit type zeeslakken vormen een bekend type muziekinstrumenten over de hele wereld. De belangrijkste reden dat ook de Marsoulas-schelp een prehistorisch muziekinstrument is, zijn de duidelijke bewerkingen die alleen zin hebben als er ooit op geblazen is. De punt is afgebroken, iets wat alleen expres kan gebeuren omdat dat het sterkste deel van de schelp is. En in het resulterende gat van 3,5 cm zijn resten van een bruinige, waarschijnlijk organische smurrie gevonden, die waarschijnlijk gediend heeft om het verloren gegane prehistorische mondstuk (een buisje waar de lippen aan gezet kunnen worden) luchtdicht te bevestigen. Zo’n buisje is noodzakelijk. De moderne hoornspeler, die direct op het schelpgat moest blazen, merkte daarbij onmiddellijk op dat het onmogelijk is om lang op die relatief ruwe randen van het gat te blazen: ook in de IJstijd zou een muzikant er snel zijn lippen op kapotblazen. Dat gevaar van lipbeschadiging was een andere reden dat het in de test bij drie tonen bleef.

Versierd met vingerafdrukken

Bij etnografische schelpinstrumenten wordt ook zo’n buisje gebruikt, van hout of been. In de Marsoulasschelp zelf is verder nog een van de wanden doorgeprikt om de luchtstroom goed te laten verlopen. Ook de rand van de ‘beker’ is bewerkt, om de vorm regelmatiger te maken.

Een ander bijzonder detail is dat aan de binnenkant van de beker roodokeren stippen te zien zijn, waarschijnlijk vingerafdrukken. Ze vormen een evidente versiering, die bijzonder is omdat dit genre versiering ook in de grot van Marsoulas zelf veel gebruikt is. Voor het eerst is daarmee een directe link tussen een muziekinstrument en rotskunst gelegd, zo schrijven de onderzoekers trots in hun artikel. Het lijkt zelfs of er ook een figuratieve tekening op de binnenkant van de beker gemaakt is.

De oudst bekende muziekinstrumenten zijn fluiten van gierenbot en mammoetivoor, uit de Hohle Fels-grot in Zuid-Duitsland en ca. 35.000 jaar oud.

Correctie (10 februari 2021): Per abuis was in een eerdere versie gemeld dat de oudste muziekinstrumenten uit de Hohle Fels-grot fluiten van zwanenbot waren. Dat is verbeterd in gierenbot en mammoetivoor. Er zijn uit dezelfde periode van het Auragnicien wel fluiten van zwanenbot gevonden, maar die zijn iets jonger en komen uit een andere maar naburige grot: die van Geißenklösterle.

Lees ook: Waar komt het menselijk gevoel voor muziek vandaan?