Opinie

Het geloof in strenger straffen is hardnekkig

Justitie Overschat het strafrecht niet, vraagt . En belast de uitvoerders van de straffen niet eenzijdig met hoge eisen.
Getty Images

Het strafrecht haalt vrijwel elke dag het nieuws en vrijwel iedereen heeft er een mening over. Een week geleden waren het de avondklokrellen. De daders moesten keihard worden aangepakt, klonk het. Bij alle delicten die diepe wonden slaan, die ons confronteren met kwaad, verdriet en onmacht, is er de roep om hard aanpakken en streng straffen. Dat is begrijpelijk. En ook al dalen de criminaliteitscijfers en sloten veel gevangenissen het afgelopen decennium hun deuren, de onvrede over de (on)veiligheid lijkt niet kleiner te worden. Het antwoord is dan snel: meer strafrecht en zwaardere straffen.

Ik bespeur in de politiek, media en samenleving vaak een overschatting van de mogelijkheden van het strafrecht. Het achterliggende idee is dat naarmate we strenger straffen de hele samenleving veiliger wordt. Alles verwachten van repressie is echter zinloos en weinig effectief. Dat blijkt al jaren consistent uit onderzoek en ervaringen in het buitenland. Het is een recept voor frustratie, teleurstellingen en vervolgens een roep om nog hardere maatregelen. En – dit wordt vaak vergeten – het brengt agenten, officieren, rechters, reclasseringswerkers en advocaten in een frustrerende spagaat tussen de torenhoge verwachtingen van de samenleving en de dagelijkse praktijk waarin je ziet en ervaart dat de werkelijkheid veel complexer is. Het is roeien met de riemen die je hebt, terwijl de politiek eist dat je grote maatschappelijke problemen snel oplost. Ook als de echte oplossing buiten het strafrecht ligt.

Een korte blik op de verkiezingsprogramma’s van een aantal politieke partijen leert dat het geloof in een repressieve aanpak en de overschatting van het strafrecht niet zomaar verdwijnt: (nog) strenger straffen, (nog) harder aanpakken, ‘three strikes and you’re out’, taakstrafverbod, kaalplukken, enzovoorts. En passant wordt de vrijheid van rechters, en andere strafrechtbeoefenaren, om echt maatwerk te kunnen leveren ingeperkt. Het strafrecht op die manier inzetten en belasten doet geen recht aan de essentie ervan en kan leiden tot verder publiek onbegrip en onmacht bij professionals.

Uitvoering centraal stellen

Voor alle duidelijkheid: met mijn jarenlange werkervaring in het strafrecht ben ik de laatste om de mogelijkheden ervan te onderschatten. Het strafrecht kent ongekende opsporingsmiddelen en kan leiden tot lange vrijheidsstraffen, hoge boetes, jarenlange begeleiding en behandeling of ontneming van criminele miljoenen. Deze diep ingrijpende bevoegdheden, plus de bijbehorende rechtsbescherming van verdachten om er tegenin te gaan, zijn terecht in de wet opgenomen. Juist in een democratische rechtsstaat kunnen ze niet gemist worden. Maar: in het juiste perspectief. Waarin de telkens terugkerende wil tot strenger straffen de uitvoering ervan niet in de weg gaat zitten.

Om het strafrecht vanuit dat juiste perspectief in te zetten, heb ik een aantal suggesties. Erken ten eerste dat het strafrecht waarde in zichzelf heeft, om gerechtigheid te brengen in een individuele zaak. We hebben in Nederland uitstekende agenten, officieren, advocaten, rechters, reclasseringswerkers, etc. die ons vertrouwen waard zijn.

Maak ten tweede gebruik van wijkrechtspraak of mediation in zaken die de leefbaarheid van een gezin, straat, of wijk raken en die vragen om een snelle, laagdrempelige en praktische oplossing. Aangifte doen van een misdrijf is ieders goed recht, maar andere manieren van conflictoplossing zijn vaak sneller en effectiever. Dit soort zaken kunnen beter behandeld worden door de wijkrechter of problem solving courts, waarmee in het buitenland en sinds kort ook in ons land goede ervaringen zijn opgedaan. Recht in de wijk dus.

Lees ook: De Tweede Kamer is er uit, voortaan gelden alleen billijke wetten

Recht op maat

Zo ontstaan, ten derde, ook ruimte en aandacht voor zaken waar meer tijd nodig is voor uitgebreid onderzoek, een goed geïnformeerd slachtoffer, en stevig weerwerk van verdachte en advocaat. Dat moet sneller en slimmer dan nu (denk aan de mogelijkheden om delen van het proces online te doen), maar snelheid is niet het meest dominante criterium. Recht op maat.

De zware, georganiseerde misdaad, die de samenleving ondermijnt, enorme financiële belangen heeft en zorgt voor de gevaarlijke vermenging van onder- en bovenwereld heeft, ten slotte, een gespecialiseerd rechtsbedrijf nodig, waarin vrijgestelde rechters, officieren en advocaten in alle veiligheid en rust hun werk kunnen doen. Waar een rechtsstatelijk correcte procedure heel goed samen kan gaan met zware straffen en maatregelen tegen deze beroepscriminelen. Dat zou je onverschrokken recht kunnen noemen.

Ik sluit af met een hartenkreet: de komende jaren zijn er enorme uitdagingen voor de strafrechtketen, zoals de aanpak van ondermijnende criminaliteit, cybercrime en het wegwerken van grote voorraden, en waarschijnlijk de invoer van een nieuw wetboek. Om ervoor te zorgen dat onze agenten, officieren, rechters, reclasseringswerkers, advocaten de samenleving gepassioneerd en effectief kunnen dienen, zou het helpen om dit perspectief van de uitvoering centraal te stellen. Om het vertrouwen van de burgers in hun rechtsstaat te behouden en te verstevigen. Of zoals Herman Tjeenk Willink het zei in zijn boek Groter denken, kleiner doen: „De kwaliteit van de uitvoering bepaalt de geloofwaardigheid van de overheid.”

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.