Zuid-Afrika schort vaccinatie op met AstraZeneca-vaccin

Coronavaccin Het vaccin van AstraZeneca zou niet genoeg beschermen tegen milde Covid die veroorzaakt wordt door een variant van het coronavirus. Maar het is niet ondenkbaar dat het vaccin wel tegen ernstige Covid beschermt

Een proefpersoon in een klinisch onderzoek naar de effectiviteit van het AstraZeneca-vaccin bij de University of Witwatersrand.
Een proefpersoon in een klinisch onderzoek naar de effectiviteit van het AstraZeneca-vaccin bij de University of Witwatersrand. Foto AP

De Zuid-Afrikaanse regering heeft zondag het gebruik van het vaccin van fabrikant AstraZeneca (het ‘Oxford-vaccin’) voorlopig opgeschort. Dat deed ze omdat uit pril onderzoek naar voren komt dat het vaccin nauwelijks lijkt te beschermen tegen infectie met de besmettelijkere Zuid-Afrikaanse variant van het coronavirus, B.1.351. Ook blijkt dat de antistoffen die het vaccin opwekt minder goed werken tegen die variant, die voor het eerst opkwam in dat land en daar nu vrijwel alle besmettingen voor zijn rekening neemt.

Het gaat om een eerste analyse van een studie onder 2000 Zuid-Afrikaanse proefpersonen door onderzoekers van Universiteit van Witwatersrand in Zuid-Afrika en van de Universiteit van Oxford, die het vaccin ontwikkelden. De studie is nog niet gepubliceerd, maar aangeboden aan een preprintserver, schrijft de Universiteit van Oxford op zijn website.

Zorgen om Zuid-Afrikaanse variant

De Zuid-Afrikaanse variant baart wetenschappers zorgen omdat er steeds meer aanwijzingen zijn dat deze weet te ontsnappen aan de afweer die mensen hebben opgebouwd na een besmetting met de ‘oude’ variant van het coronavirus. Alle huidige vaccins zijn ook gebaseerd op deze eerdere versie van het virus. De antistoffen die de vaccins van Pfizer en Moderna opwekken, lijken de B.1.351-variant ook iets minder goed te herkennen, maar nog wel voldoende om hem te kunnen neutraliseren, zo laten verschillende studies zien, waaronder een maandag verschenen studie in het tijdschrift Nature. De Zuid-Afrikaanse variant is inmiddels al in 32 landen aangetroffen, ook in Nederland.

De gemiddelde leeftijd van de deelnemers aan de studie met het AstraZenecavaccin was 31 jaar, en er werd geteld hoeveel mensen minstens één symptoom van milde Covid-19 hadden en vervolgens positief testten op het virus. Van de 748 mensen die het vaccin hadden gekregen raakten er 19 besmet, van de 714 mensen in de placebogroep 20. Dat zijn nog te kleine aantallen om stevige conclusies uit te trekken, maar het wijst erop dat de inenting een besmetting niet voorkomt. De minder goede werking van de antistoffen uit hun bloed onderschrijven dit.

Maar uit de gegevens is niet op te maken in hoeverre de vaccinatie beschermt tegen matige of ernstige Covid-19, of in hoeverre die voorkomt dat iemand met Covid-19 in het ziekenhuis belandt of zelfs overlijdt. Dat komt bij jongere proefpersonen nauwelijks voor.

Het is niet ondenkbaar dat het AstraZeneca vaccin daartegen nog wel beschermt. Uit de onlangs bekendgemaakte gegevens van het vaccin van farmaceut Johnson&Johnson, ontwikkeld door het Leidse bedrijf Janssen, blijkt dat ook hun vaccin wat minder effectief is tegen matige tot ernstige Covid-19 in Zuid-Afrika. Het is daar 57 procent effectief, terwijl het in de Verenigde Staten 72 procent bescherming biedt. Maar het Jansen-vaccin bood wel 85 procent bescherming tegen ernstige Covid-19, en voorkwam volledig dat mensen in het ziekenhuis werden opgenomen of overleden aan de ziekte. Dat deed het in alle landen waarin hun grote studie loopt, ook in Zuid-Afrika en in Zuid-Amerikaanse landen.

Ook het kandidaatvaccin van het Amerikaans-Zweedse bedrijf Novavax bood in een studie in het Verenigd Koninkrijk 89 procent bescherming, en in een kleinere studie in Zuid-Afrika 60 procent (en nipt 50 procent als ook hiv-positieve proefpersonen werden meegenomen). Maar ook in deze studies was er complete bescherming tegen ernstige en fatale Covid-19.

Het is een enorme tegenvaller voor het zwaar door Covid-19 getroffen Zuid-Afrika, net een week nadat een miljoen doses van het vaccin zijn geleverd. Er zijn in dat land al minstens 46.000 mensen overleden aan de ziekte. Met de geleverde vaccins wilde de regering zorgverleners inenten. Ze heeft nu experts gevraagd te adviseren over hoe dit vaccin het beste kan worden ingezet.

AstraZeneca werkt met de Universiteit van Oxford al aan een tweede generatie van het vaccin dat moet beschermen tegen de Zuid-Afrikaanse variant en andere varianten met vergelijkbare mutaties. Ook andere fabrikanten werken aan updates van hun vaccins tegen de nieuwe varianten.