Illustratie Bart Nijstad

Met z’n allen tegen de Wall Street-elite, verenigd in hun verlangen naar wraak

Essay | Volkskapitalisme De kleine man is al decennia actief op de beurs, waar angst en hebzucht regeren. Sinds kort speelt een nieuw sentiment: wraak.

De beurs, vertrouwde iemand me een keer met een knipoog toe, is het enige casino ter wereld zonder kansspelvergunning. De beurs? Een gokhol?

De officiële versie is: de beurs is een dynamo van de economie. Ondernemers met goeie plannen trekken daar kapitaal van beleggers aan. Zodat ze kunnen groeien en innoveren. In die aandelen kun je ook handelen, maar dat is bijzaak.

De afgelopen bijna veertig jaar is juist dat veranderd. Een wezenlijke ommekeer op de beurs én in de economie. De bijzaak is de hoofdzaak geworden.

Geld met geld verdienen, op een mondiale schaal. Zo kun je het financiële kapitalisme typeren dat dominant is geworden. Geen krant of tv-zender zal dagelijks vertellen hoeveel staal Tata in IJmuiden heeft geproduceerd of hoeveel vrachtwagens bij DAF van de lopende band kwamen. Wat er in de échte economie is gebeurd. Maar de beursgraadmeters, de financiële economie, krijgt u elke dag.

Honderden miljoenen burgers zijn er afhankelijk van geworden voor de belegging van hun pensioengeld. Nog meer mensen hebben als werknemer en als consument te maken met de beslissingen die (top)managers mede baseren op de koersen van hun bedrijven. Dankzij de aanwas van duizenden miljarden dollars, euro’s, yens en renmimbi’s pensioenkapitaal zijn de financiële markten zo groot geworden. De uitzonderlijk ruime geldpolitiek van centrale banken heeft het financiële kapitalisme sinds de kredietcrisis van 2008/2009 een extra stimulans gegeven. Hoe gek het ook klinkt. De kredietcrisis was een totale ontsporing van het financiële kapitalisme. De remedie, de ultralage rente en de royale geldpolitiek, zijn juist nu de stimulerende middelen voor nieuwe gevaren.

Wie koersen ziet stijgen, wil meedoen

Het financiële kapitalisme is overal. Dankzij decennia politieke liberalisering kun je bijna overal, altijd in alle denkbare financiële producten handelen. Iedereen op zoek naar het allerhoogste rendement. Nieuws, trends en hypes kunnen hele hordes beleggers in beweging zetten. De kuddegeest is nooit ver weg. En dankzij nieuwe technologie en concurrentie tussen beursmakelaars zijn de handelstarieven (bijna) nul.

Gokje wagen, prijsje winnen?

Lees ook dit verhaal: Wall Street in ban van beleggersstrijd om GameStop

Volkskapitalisme

Tegen deze achtergrond kun je het gooi- en smijtwerk van de afgelopen weken in een reeks aandelen, zoals spelletjeswinkel GameStop afdoen als een nieuwe variant op een oud thema. Nieuwe particuliere beleggers, nieuwe ophef. Koersen gaan als een raket omhoog en kelderen weer, zoals de laatste dagen met GameStop.

Aan de voorwaarden voor financieel spektakel (technologie, lage rente) was al voldaan.

Kennelijk was het wachten op de juiste omstandigheden: de spanning van stijgende koersen, het wedstrijdgevoel, de gamification, snelle babbels met gelijkgestemden en het gebrek aan vertier in lockdown.

Het doet in sommige opzichten denken aan de ‘campinghausse’ op Amsterdamse beurs in 1997. Toen waren de mobiele telefoon en snelle beursorderlijnen de hulpmiddelen voor gretige particuliere beleggers. Vanaf de camping joegen ze de optie- en aandelenhandel aan. Stijgende koersen trokken weer nieuwe beleggers. Nu zijn het smartphones, apps zoals die van Robinhood en lekker chatten en elkaar opjutten op internetfora zoals WallStreetBets op Reddit.

Wie koersen ziet stijgen, wil meedoen. Dat zag je in de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw toen regeringen staatsbedrijven goedkoop naar de beurs brachten. Meedoen was winnen. Leve het ‘volkskapitalisme’. De liberale tijdgeest zag in de burger óók een belegger en een mede-eigenaar van de economie.

In zijn meest uitzinnige gedaante zag je de invloed van koersstijgingen op het sentiment in 1999/2000. De internethausse. In Nederland verdrongen 150.000 beleggers zich om een aandeel van internetbelofte World Online te kopen. Particuliere én professionele beleggers. Zoveel verschil is er tussen hen uiteindelijk niet. Nieuwe particuliere beleggers zijn hooguit wat gretiger en daarmee de katalysator van koersbewegingen die al gaande zijn. Niemand wil de beurshausse missen. En die hausse is er nu. Na het koersval vorig jaar maart en april kennen de beursgraadmeters nog maar één richting: door het dak.

Eigenlijk zag je het vuurtje zomer vorig jaar al aanwakkeren. Beursmakelaars noteerden opvallend veel nieuwe beleggingsklanten. Tot de verbeelding sprekende ondernemers zoals Tesla’s Elon Musk kregen een heuse fanschare die de koers van de elektrische autofabrikant bleef opstuwen.

De verliezers waren een paar slimme Wall Street-financiers die juist hadden gedacht dat Tesla zijn verwachtingen niet waar zou maken, waarna de koers zou instorten. Zij hadden zogeheten shortposities om van die koersval te profiteren. Ze gingen de boot in.

De verleiding van gratis geld wordt steeds intenser

Zo bood de beursrally het vertrouwde beeld van eerdere. Er waren nieuwe helden voor een nieuwe toekomst, zoals Musk. Er waren aandelen waarvan iedereen wist dat ze winnaars waren in de pandemie: Amazon, Alphabet, Apple Facebook en Microsoft. Er was hoop op stimulering van de economie. Er was de zekerheid van lage rentestanden.

Uit de koersen kon je de stemming onder beleggers wel aflezen. Op de markt wedijveren angst en hebzucht. Beleggers en speculanten zijn net mensen: ze willen winnen en geld verdienen. Toch is er ook altijd de vrees om de winst of de hele belegging te verliezen.

Overheersen somberheid en angst, dan zie je lage koersen en is de beurs een winkelstraat in lockdown. Groeien overmoed en hebzucht, dan stijgen de koersen en is het spitsuur op de handelsplatforms. De verleiding van gratis geld wordt steeds intenser.

Wall Street stond nog nooit zo hoog, dus je zou zeggen: begeerte heeft hen aangeraakt.

Lees ook dit verhaal: Het internetforum dat de beurzen schokte zit ook zelf flink in de lift

Riskant

Maar net als op straat is het ook op Wall Street in de pandemie niet meer business as usual. Elkaar aanmoedigend en opjuttend op Reddit en WallStreetBets begonnen particuliere beleggers aandelen te kopen in bedrijven zoals GameStop. Hun beleggingen deelden twee kenmerken. De eerste is een zwakke financiële positie en slappe vooruitzichten. De tweede: er zaten grote beleggers in, hedgefondsen die met shortposities speculeerden op koersdalingen. Dat is een riskante strategie. Als de koersen stijgen, lijdt de shortbelegger astronomische verliezen.

Aldus geschiedde. Als een ontketende horde dreven particuliere beleggers de koers van de aandelen GameStop bijna steil omhoog. Melvin Capital, die zijn geld had gezet op een koersdaling, ging 4,5 miljard dollar armer naar huis.

Opeens waren de rollen omgedraaid. Wie was de gokker in het ‘casinokapitalisme’? Wie was de belegger en wie de speculant, of van allebei een beetje: het Wall Street-hedgefonds of de massa particuliere beleggers?

Critici van het casinokapitalisme zagen in de massa kleine beleggers deze keer geen snode handelaren die ‘losgingen’ op échte bedrijven met échte werknemers. Opeens was het perspectief gekanteld.

Hier stonden volkse boksers à la Rocky Balboa die het opnamen tegen de wereldkampioen. De Wall Street-amateurs tegen de professionals. De kleine man tegenover de geldelite.

De vernedering van Wall Street-financier Melvin Capital was een herhaling, maar grootser en meeslepender, want zichtbaarder, van de brutaliteit van de ‘mafkezen’ die in 2007 dachten dat de Amerikaanse huizenmarkt een zeepbel was. Zij speculeerden tegen de banken. Dat was The Big Short zoals het boek over hun beurshandel heette. Ze kregen gelijk toen de huizenmarkt instortte en werden rijk.

Maar nu, in GameStop, was de Robinhood posse veel talrijker. Wijst hun succes op een nieuwe fase in de economie: de ‘democratisering’ van de beurzen?

Critici van het casinokapitalisme verkneukelden zich de afgelopen week. Geen beter vermaak dan leedvermaak, dat gevoel. Maar je merkte aan alles dat er nóg een emotie achter schuilging. Wraak.

Lees ook: ‘Piraat’ en held van WallStreetBets Keith Gill weet niet wat een exitstrategie is

Allereerst: beleggerswraak. Op internetfora zijn hedgefondsen met shortposities altijd de gebeten hond. Ze zijn de tegenstander van beleggers die juist op stijgende koersen mikken. En wat die hedgefondsen doen, kunnen particuliere beleggers niet. Omdat de risico’s van shortposities zo groot zijn, moet je een hoge borg storten bij de instituten die de beurshandel afwikkelen. Particulieren staan daarbuiten.

Maar er is ook een cultureel-politiek aspect. De wraak van Main Street op Wall Street. Wraak voor de redding van de banken in de kredietcrisis terwijl Joe Sixpack zijn baan of zijn huis verloor en geen bankdirecteuren de cel in ging. Wraak op het financiële systeem zelf, dat doorgestoken kaart is. Kijk maar: toen de kleine man vorige week aan de winnende hand was, legde Robinhood de handel in GameStop aan banden. Of je nu de linkse volksvertegenwoordiger Alexandria Ocasio-Cortez (Democraat) bent of de conservatieve senator Ted Cruz (Republikein), dit schreeuwt om onderzoek. De politieke flanken vinden elkaar in hun afkeer van Wall Street.

Onderzoek is welkom. Vragen te over. Heeft de beurs nog een rol als kapitaalverschaffer als de prijsvorming op de markt zo wordt ontwricht als bij GameStop? Is extra toezicht nodig op Robinhood en andere beursmakelaars die zoveel handel genereren én de markten democratiseren? Of is dat laatste een misvatting: in een democratische verkiezing tellen de meeste stemmen, op de markt de meeste dollars.

Die antwoorden kristalliseren zich de komende maanden uit. Het saillante voor nu is dat de Robinhood posse zijn succes kon boeken dánkzij het financiële systeem. Juist de regulering na eerdere excessen heeft openheid gebracht over bijvoorbeeld grotere shortposities. De posse zag dat en handelde. Juist dankzij de robuustheid van de keten van handel, afwikkeling van transacties en betaling kon de beleggersmassa zijn koerswinst veilig stellen. En dankzij een kapitaalinjectie van 3,4 miljard dollar van zijn aandeelhouders bleef Robinhood de handel uitvoeren.

De naam Robinhood suggereert dat je van buiten tegen de gevestigde machten vecht. De realiteit is dat je er middenin zit. Een deelnemer in het beurscasino.