Analyse

Europa zoekt naar antwoord op wangedrag van grote buurman

Rusland en EU EU-Buitenlandchef Josep Borrell bezocht Moskou in de week dat oppositiepoliticus Navalny werd veroordeeld en op de dag dat drie diplomaten werden uitgewezen. Het bezoek laat zien hoe moeizaam de omgang met het Rusland van Poetin is.

Politie-optreden bij demonstraties op 31 januari en 2 februari.
Politie-optreden bij demonstraties op 31 januari en 2 februari. Foto’s AP/Reuters

Sommige EU-lidstaten hadden zich afgevraagd of het wel zo verstandig was dat EU-Buitenlandchef Josep Borrell vlak na de arrestatie en veroordelingvan oppositiepoliticus Aleksej Navalny zijn opwachting zou maken in Moskou. Was dit niet eerder een moment voor protest dan voor dialoog?

Borrell ging toch. Hij had de uitnodiging al lang geleden aangenomen en Rusland is een belangrijke buurman met wie je wel in gesprek móet blijven, redeneerde hij. „We kunnen niet zeggen: Ik vind jou niet leuk, ik blijf in mijn hoek.”

Maar Rusland leek nog niet helemaal klaar voor dialoog. Tijdens zijn onderhoud met Lavrov kreeg Borrell te horen dat Rusland een aantal Europese diplomaten uitzet omdat ze aanwezig geweest zouden zijn bij illegale demonstraties tegen Poetin. Het gaat om diplomaten uit Zweden, Duitsland en Polen.

De diplomatieke belediging kwam aan het licht kort na een gezamenlijke persconferentie van Borrell en zijn gastheer die ook al had aangetoond hoe moeizaam de omgang met het Rusland van Vladimir Poetin is.

Het publieke optreden van de twee topdiplomaten had de uiterlijke kenmerken van beschaafde omgang. Twee heren met dassen verklaarden in een statig decor dat ze ondanks alle meningsverschillen willen zoeken naar terreinen waarop samenwerking mogelijk is. Denk aan CO2-reductie, reanimatie van de nucleaire afspraken met Iran, vrede in het Midden-Oosten en samenwerking op het gebied van cultuur, wetenschap en gezondheidszorg.

Dieptepunt

De harmonie duurde niet lang. Borrell eiste de vrijlating van Navalny en van de demonstranten die in de afgelopen weken zijn opgepakt. Hij drong, zoals bij eerdere gelegenheden, aan op een onafhankelijk onderzoek naar de vergiftiging van de oppositiepoliticus. De zaak had voor een dieptepunt in de verhoudingen tussen de EU en Rusland gezorgd, zei hij. Lavrov noemde de EU op zijn beurt „een onbetrouwbare partner”.

Lees ook over het toenemende politiegeweld in Rusland

In ruil voor de kans om persoonlijk de kritiek op de arrestatie van Navalny over te brengen en te sonderen of er kansen bestaan voor samenwerking, moest Borrell de nodige Russische spot en kritiek incasseren. Zijn verzoek om Navalny in de gevangenis op te mogen zoeken was door de woordvoerder van Poetin vooraf weggewuifd: Borrell was bij zijn weten geen familie van Navalny en kwam dus niet in aanmerking voor bezoek. De woordvoerder van Lavrov had het bezoek van Borrell op voorhand afgeschilderd als onderdeel van een mondiale campagne om Rusland met „pseudo-onderzoek” in diskrediet te brengen.

De Russische kant maakte dankbaar van de gelegenheid gebruik de EU hypocrisie aan te wrijven. Lavrov liet videobeelden monteren van politiegeweld in het Westen als antwoord op westerse kritiek op Russische geweld en zou die montage aan Borrell cadeau doen. Een Russische journalist wilde weten waarom Russische collega’s in Europa het werken onmogelijk was gemaakt. Borrell pareerde koeltjes dat als in het Westen fouten worden gemaakt, een burger verhaal kan halen bij een onafhankelijke rechter. Lavrov sleepte ook de veroordeling van Catalaanse politici in Borrell’s Spanje erbij om te illustreren dat rechtspraak in de EU ook niet vrij is van politieke invloed.

Spoetnik

Borrell feliciteerde Rusland ruiterlijk met de positieve beoordeling van het Russische coronavaccin Spoetnik in het wetenschappelijke tijdschrift The Lancet. En hij verwelkomde het vaccin op de Europese markt als de EMA had goedkeurt. „U weet, we hebben een tekort aan vaccins.”

Lees ook over de kansen van Spoetnik voor gebruik in de EU

Borrell ging naar Moskou om zich voor te bereiden op een EU-top over de vraag hoe om te gaan met Rusland. Het is niet de eerste keer dat die vraag zich opdringt. Met de inval in Georgië, de annexatie van de Krim, de inmenging in Oekraïne en de ondersteuning van Assad in Syrië keerde Poetin zich uitdrukkelijk af van het Westen en westerse waarden. Door het neerhalen van vlucht MH17 en door vervolgens jarenlang betrokkenheid te ontkennen is de relatie met Nederland in het bijzonder gespannen.

Aanvankelijk vormde het Westen een front tegen dat agressieve Rusland. Er werden economische sancties afgekondigd en de NAVO verstevigde als de wiedeweerga de verdediging van de oostflank. Onder Trump, die een merkwaardige zachtmoedigheid jegens Poetin aan de dag legde, kwamen er barsten in het westerse blok. Met Biden is de kans groter dat het Westen weer met één stem zal spreken.

Hardere toon

In zijn eerste langere toespraak over buitenlands beleid riep Biden op tot westerse solidariteit en pakte hij Rusland hard aan. Hij had Poetin telefonisch duidelijk gemaakt dat de VS Russische agressie niet meer onbeantwoord zullen laten. Hij noemde de Russische inmenging in Amerikaanse verkiezingen, cyberaanvallen én de vergiftiging van Russische burgers.

Met die hardere toon is Biden de eerste Amerikaanse president sinds het einde van de Koude Oorlog die zijn ambtstermijn niet begint met een poging tot détente. De Europese regeringsleiders willen op een top in maart hun koers bepalen.