De zaak van 50 miljard: Kremlin vs. Yukos

Het is de grootste arbitragezaak ooit: de zaak tussen het in 2006 failliet verklaarde olie- en gasbedrijf Yukos en de Russische regering. Die hoopt te voorkomen dat het 50 miljard dollar schadevergoeding moet betalen.

Werkzaamheden bij de olievelden van het Siberische Nefteyugansk, de voornaamste productiebron van het Russische olie- en gasbedrijf Yukos dat in 2006 failliet ging.
Werkzaamheden bij de olievelden van het Siberische Nefteyugansk, de voornaamste productiebron van het Russische olie- en gasbedrijf Yukos dat in 2006 failliet ging. Foto Jeremy Nicholl

Het Russische vertrouwen in de Nederlandse rechtspraak laat te wensen over, bleek vrijdag bij een hoorzitting van de Hoge Raad over de Yukos-zaak. „Het Hof Den Haag biedt bescherming aan oplichters en belastingfraudeurs en aan de vruchten van hun illegale handelen,” aldus een van de drie advocaten van kantoor Houthoff namens Rusland.

De Yukos-zaak is het stadium van beleefdheden inmiddels voorbij. De belangen zijn groot. De Russische regering hoopt te ontsnappen aan een eerder opgelegde schadevergoeding van 50 miljard dollar aan de voormalige aandeelhouders van het in 2006 failliet verklaarde Russische olie- en gasbedrijf Yukos. Het juridische gevecht over die ongekend hoge compensatie speelt zich af in Nederland.

Uitschakelen Chodorkovski

De hoorzitting vormt een opmaat naar de finale: de uitspraak van de Hoge Raad, die pas vanaf eind dit jaar wordt verwacht. Drie andere uitspraken gingen hieraan vooraf.

In juli 2014 oordeelden drie arbiters van het Permanent Hof van Arbitrage in Den Haag na bijna tien jaar dat Rusland bewust heeft aangestuurd op een faillissement van Yukos. Doel was toen onder meer om bestuursvoorzitter Michaïl Chodorkovksi uit te schakelen als politieke concurrent van Poetin. Net als oppositiepoliticus Aleksej Navalny nu keerde Chodorkovski zich begin deze eeuw tegen de overheidscorruptie in Rusland. Hij zat tien jaar in een Siberisch strafkamp en steunt nu vanuit Londen journalistiek onderzoek naar Poetin. Hij is zelf geen partij in de rechtszaak.

Lees ook: dit interview met Chodorkovski uit 2019

Drie grote aandeelhouders van Yukos hebben recht op 50 miljard dollar aan compensatie voor verloren investeringen, oordeelde het Hof van Arbitrage. Met rente en kosten staat de teller inmiddels op 57 miljard dollar. Het is daarmee de grootste arbitragezaak ooit.

In 2016 bepaalde de Rechtbank Den Haag dat de arbitrage ongeldig was. Die uitspraak werd echter weer vernietigd door het Gerechtshof Den Haag in 2020, waardoor de oorspronkelijke uitspraak uit 2014 nog van kracht is. Rusland ging in cassatie bij de Hoge Raad. Beide partijen konden vrijdag hun standpunt toelichten.

Foute boel

Voor de Russen is het helder: Yukos was foute boel. Het werd op oneigenlijke wijze verworven door oligarchen in de chaotische jaren 90, toen Russische staatsbedrijven in korte tijd werden geprivatiseerd. Van investeren was helemaal geen sprake, dus ook niet van schade. Het was een warboel van steekpenningen, U-bochtconstructies en schijnveilingen, aldus de Russische regering.

De drie aandeelhouders Yukos Universal Limited, Hulley Enterprises Limited en Veteran Petroleum Limited (een pensioenfonds) zijn zogenaamd gevestigd op Cyprus en het eiland Man, maar ze hebben daar niet eens een brievenbus, sneerden de advocaten van Houthoff.

Yukos was in 2003 de grootste olieproducent van Rusland en een van de meest efficiënte oliebedrijven ter wereld, stelden de drie advocaten van kantoor De Brauw namens de aandeelhouders daar tegenover. Medio 2003 bedroeg de marktwaarde 30 miljard dollar. Tot aan de onteigening door de Russische staat was er niets mis met Yukos.

Niet geratificeerd

Corrupt of niet, in juridische zin draait het om iets anders. Kern van de zaak is de uitleg en geldigheid van het Energy Charter Treaty (ECT), een handelsverdrag uit 1994 dat energiemarkten moeten integreren door investeringen te beschermen. En dan met name de arbitrage-clausule uit dat verdrag.

Rusland heeft het ECT wel ondertekend, maar nooit geratificeerd. Geschillen over de interpretatie van het ECT horen thuis bij het Europese Hof van Justitie in Luxemburg, aldus de Russen, en niet bij een Hof van Arbitrage. Onzin, zeggen de Yukos-aandeelhouders, Rusland heeft zich wel degelijk verbonden aan het ECT en arbitrage. Het Gerechtshof heeft volgens hen alle bezwaren van Rusland gepareerd.

Dat Rusland een beroep doet op de „democratische rechtsstaat” en „scheiding der machten” temidden van internationale ophef over de veroordeling van Navalny, is niet zonder ironie. Recente onthullingen over Poetins rijkdom en zijn nauwe banden met oligarchen maken de tirade tegen corruptie minder geloofwaardig. De Russische staatssecretaris van Justitie Michaïl Galperin, die in de rechtszaal mocht spreken, toonde zich bewust van dat spanningsveld.

Galperin: „Deze zaak gaat niet over de Europese houding tegenover Rusland. Dit gaat niet over politiek en gevoelens, maar om fundamentele juridische zaken die het Nederlandse en internationale recht voor lange tijd zullen vormen. Ik hoop dat uw Raad niet zal zwichten voor politieke overwegingen.” Het onttrekken van 57 miljard dollar aan het Russische staatsbudget, zei Galperin, zal ten koste gaan van sociale voorzieningen, gezondheidszorg en milieubescherming.