Groeiende zorgen bij burgemeesters over veiligheid verkiezingen

Coronacrisis Onder burgemeesters groeien de zorgen over de risico’s van verkiezingen in maart. Ook vrezen ze dat vrijwilligers afhaken.

Rode potloden in een model-stembureau in Rotterdam Charlois.
Rode potloden in een model-stembureau in Rotterdam Charlois. Foto Sem van der Wal/ANP

Een aantal burgemeesters heeft grote twijfels over de Tweede Kamerverkiezingen op 17 maart. Ze vrezen dat de verkiezingsdag kan fungeren als besmettingshaard en dat kiezers uit angst voor het coronavirus wegblijven. Het kabinet, zeggen vijf burgemeesters tegen NRC, moet de verkiezingen uitstellen.

„We moeten heel simpel zeggen: we gaan dit nu niet doen”, zegt Luc Winants (CDA), burgemeester van Venray. De burgemeesters van Medemblik, Echt-Susteren, Zevenaar en Ede sluiten zich daarbij aan. Ze voelen zich gesteund door ambtgenoten. „Als het ministerie nu aan alle burgemeesters zou vragen of zij het een goed idee vinden de verkiezingen te laten doorgaan, denk ik dat je uitkomt op fiftyfifty”, aldus Frank Streng (Medemblik, VVD).

Als reden wijzen de burgemeesters op de nieuwste modellen van het RIVM. Dat verwacht dat het virus, voortgestuwd door de extra besmettelijke variant uit het VK, opnieuw opleeft. Het aantal besmettingen piekt in de voorspellingen precies rond 17 maart. „Doe je er dan echt verstandig aan om die coûte que coûte door te laten gaan?” vraagt Streng. „Als ik mocht kiezen, had ik het een paar maanden vooruitgeschoven”, zegt zijn ambtgenoot in Zevenaar, Lucien van Riswijk (CDA).

Lees ook dit profiel van de Rotterdamse burgemeester Ahmed Aboutaleb: De nieuwe Ahmed Aboutaleb belooft goed te luisteren

De burgemeesters zitten in een lastig parket. Zij zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van de verkiezingen – het organiseren van vrijwilligers, het regelen van stemlokalen, het garanderen van de veiligheid. Maar ‘Den Haag’ beslist of ze doorgaan. „Ik zit in een spagaat: ik moet het organiseren, maar ik voel me er niet goed bij”, zegt Jos Hessels (CDA) uit Echt-Susteren.

Het kabinet wil nog niet van uitstel weten. Minister van Binnenlandse Zaken Ollongren (D66) liet in januari weten dat zij er alle vertrouwen in heeft dat de verkiezingen veilig kunnen verlopen. Ze stelde al extra geld beschikbaar om de gemeenten te ondersteunen en nam voorzorgsmaatregelen. Zo kunnen kiezers straks twee dagen eerder naar de stembus en mogen ze een extra volmachtsstem uitbrengen. Zeventigplussers kunnen per post stemmen.

Stembureaus

Maar dat is niet genoeg, vrezen deze burgemeesters. Grote bron van onzekerheid is het stembureau: daar zitten 70.000 vrijwilligers, soms van ’s ochtends vroeg tot diep in de nacht. „Ik spreek stembureauleden die zeggen: ik heb me aangemeld, maar ik wacht toch even af of ik wel kom, met die derde golf”, zegt Winants uit Venray. „Als ik niet voldoende capaciteit op het stembureau heb, kan ik dat stembureau niet openen. En wat doet het met de opkomst als mensen bang zijn of ziek thuis zitten?”

Op het Binnenhof staat de verkiezingsdatum publiekelijk amper ter discussie. Ollongren bouwde in haar plannen wel een ontsnappingsclausule in: ze laat nog uitzoeken wat nodig is voor uitstel. Ook is onderzocht hoeveel kiezers mogelijk wegblijven: 2 tot 10 procent zou niet gaan stemmen vanwege het virus. Dat noopt Ollongren nog niet tot uitstel.

Achter de schermen is Den Haag wel degelijk bevreesd. De zorg bestaat ook dat niemand zich als eerste durft uit te spreken voor uitstel, uit angst weggezet te worden als ‘antidemocratisch’ of uit vrees de opkomst te drukken. Een enkeling houdt rekening met een chaotisch scenario: uitstel op het allerlaatste moment, als de eerste briefstemmen al zijn uitgebracht.

Als eerste stap willen de burgemeesters dat het kabinet het Outbreak Management Team vraagt om te adviseren of de verkiezingen niet beter kunnen worden uitgesteld. Winants: „Eerlijk gezegd: ik weet het antwoord al.”