Recensie

Recensie Theater

Samen een toneeltekst lezen prikkelt discussie en maakt benieuwd naar voorstelling

Leesclub Wat valt er op bij het lezen van een toneeltekst? De Vlaamse Leesclub besprak ‘De aanzegster’ van Ilja Leonard Pfeijffer. „Hoe die tekst vooruit holt!”

Leden van Vlaamse Leesclub bespreken ‘De aanzegster’ van Ilja Leonard Pfeijffer.
Leden van Vlaamse Leesclub bespreken ‘De aanzegster’ van Ilja Leonard Pfeijffer.

In december opende een artikel in deze krant over toneelteksten met de stelling dat niemand toneelteksten leest. Op dat sweeping statement kwamen brieven van lezers die meldden dit wel degelijk uit liefhebberij te doen. Dat was mooi. Ik wist al dat je ‘niemand’ niet letterlijk moet nemen, want ik was lid van de Vlaamse Facebookgroep ‘Leesclub’, die bijna wekelijks een toneeltekst ter hand neemt.

Vorige week was dat De aanzegster van Ilja Leonard Pfeijffer, een tekst die vorig jaar, voor de theaters sloten, in première ging bij het Antwerpse Theater Zuidpool. Met als aardige bijkomstigheid dat enkele acteurs uit die voorstelling bij de Zoom-bijeenkomst aanwezig waren, onder wie Sofie Decleir en Koen van Kaam. Pfeijffer trok een record van 65 lezers, die verdeeld werden in acht groepen.

In mijn naïviteit dacht ik vooraf dat een leesclub een tekst bespreekt, zoals dat gebruikelijk is in leesclubs waar romans en non-fictie rondgaan. Maar deze Leesclub is er om samen te lezen: op de avond zelf krijgt iedere deelnemer de tekst als pdf.

Het samen lezen is een ervaring op zich, met verdeling van rollen en ongemerkt toch wat spanning om de tekst correct en goed geïntoneerd uit te spreken. Met de lange tekst van Pfeijffer was ieder groepje ook circa twee uur zoet.

Lees ook: In ‘De aanzegster’ toont Ilja Pfeijffer de mediatisering van de waarheid

Asia Argento

De aanzegster is geïnspireerd op het activisme van de Italiaanse actrice Asia Argento, een van de vrouwen die in 2017 het seksuele wangedrag van Harvey Weinstein aan de kaak stelden – het startpunt van de vrouwenbeweging tegen seksueel misbruik en seksuele intimidatie. In het stuk klaagt actrice Arminia Lulu een filmtycoon aan, uitgetekend als Weinstein.

Wat er op het spel staat, is het begrip waarheid. Voor haar manager is die irrelevant. Hij zegt: „Afgezien van de opties dat iets vrijwillig dan wel onvrijwillig is gebeurd, bestaat er op papier ook altijd de mogelijkheid dat iets niet is gebeurd.” Die waarheid komt verder onder druk als Lulu zelf wordt beschuldigd van aanranding van een jonge jongen.

De filosofische vraag is hoe waarheid tot stand komt. Lijdt een beschuldiging onder de aanname dat de beschuldiger in diskrediet wordt gebracht? In wezen gaat het om de kern van het juridisch gevecht bij zedendelicten: het gebrek aan tastbaar bewijs en het toelaten van indirecte aanwijzingen als bewijs. Dat debat wordt onder meer uitgevochten door Lulu in talkshows – met een presentator die op de hand van de filmtycoon is – en thuis met haar vriend, die uit is op zwijggeld.

Voor wie de zaak-Argento heeft gevolgd, houdt Pfeijffer in zijn plot te zeer vast aan wat er echt is gebeurd. En wat mij betreft had hij de juridische en filosofische haarkloverij nog wel verder kunnen voeren. De beschuldigingen aan het adres van de actrice (één kwestie) en die aan de filmtycoon (structureel misbruik) krijgen nu hetzelfde gewicht. Dat Argento ook werd beschuldigd, is goed voor het dramatisch conflict, maar voelt scheef ten aanzien van de MeToo-beweging.

Bombardement

In de nabespreking, die eveneens twee uur in beslag neemt, blijkt dat de tekst voor lezers die Argento niet kennen juist een openbaring is. Het geoliede taalgebruik van Pfeijffer wordt geprezen als een bombardement („hoe dat vooruit holt”): heftig en superhelder. Dat geldt ook voor Pfeijffers weergave van het misogyne jargon: „Een type taal dat onterecht om ons heen is.” Maar het maakt de mannelijke personages ook tot oppervlakkige sjablonen, luidt de kritiek.

De vraag wordt opgeworpen of Pfeijffers „slimme spel” met de sympathie voor de personages wel recht doet aan het onderwerp. En of de moed die Lulu aan de dag legt door naar buiten te treden wel overeenkomt met het feit dat ze zich omringt met mannen die haar niet oprecht steunen. Dat leidt tot de opmerking dat het eigenlijk een stuk is over manipulatie.

Zo biedt de discussie tal van perspectieven, die leiden tot de gewenste uitkomst bij het lezen van toneel: nieuwsgierigheid naar hoe een voorstelling eruit zal zien. Het is wachten tot Theater Zuidpool weer de kans krijgt.