Het schaaktalent dat vecht tegen drank- en pillenverslaving

Redacteur Margot Poll signaleert welke boeken er ook zijn verschenen en kiest er steeds zes om kort te bespreken. Deze week over het roerige Midden-Oosten, een dichtende Belgische psychotherapeut en de nieuwe schaakrage.

1. Fernande van Tets: Vier seizoenen in Damascus

Freelance journalist Fernande van Tets woonde en werkte van 2018 tot 2019 een jaar lang in het Syrische Damascus als communicatiemedewerker voor UNRWA, de hulporganisatie van de VN voor Palestijnse vluchtelingen. Betrokken en vol ongeloof beschrijft zij in Vier seizoenen in Damascus glashelder niet alleen de gevolgen van de oorlog voor de Syriërs – hun land is verwoest en de angst overheerst – maar ook het dilemma voor de hulpverlening: zonder de toestemming van de regering van Assad, kunnen en mogen zij niets doen. En ‘er is bij de overheid nul respect voor de VN’, aldus een VN-medewerker. Van Tets’ heldere conclusie na een jaar lang alle misstanden te hebben gezien, is dat de VN-organisaties niet genoeg aan de bel trekken – een van de redenen om dit niets verhullende boek te schrijven. Dat Van Tets ook politicoloog is blijkt uit haar duidelijke boodschap aan de Nederlandse politieke partijen die vinden dat gevluchte Syriërs kunnen terugkeren naar hun geboorteland: de Syrische dictatuur voldoet aan geen van de voorwaarden die teruggaan mogelijk maken. Vier seizoenen in Damascus laat zien waarom en is daarnaast een overtuigende aanrader voor iedereen die bij die voortdurende oorlog ook de Syriër, de mens, wil ontmoeten.

Fernande van Tets: Vier seizoenen in Damascus. Verslag van een land in oorlog. Thomas Rap , 368 blz. € 24,99

2. Eduard Cousin: Nu de wereld niet meer kijkt

Ook freelance-journalist Eduard Cousin leeft en werkt in het Midden-Oosten. Twee jaar na het begin van de Arabische Lente in 2011, was de toen 27-jarige Cousin zelf getuige van de ‘volksopstand’ op het Tahrirplein in het centrum van Caïro. Dit keer waren de protesten gericht tegen president Mohamed Morsi van de Moslimbroederschap; deze werd afgezet en generaal, later president, Abdel Fattah al-Sisi nam de macht over. Egypte leek te verdwijnen uit het wereldnieuws terwijl Cousin zijn journalistieke loopbaan nog moest beginnen. In Nu de wereld niet meer kijkt volgen we hem vanaf zijn eerste baan als eindredacteur bij The Caïro Post waar hij wegens gewetensbezwaren (‘censuur en propaganda in mooie woorden’) ook weer vertrekt en daarna langere tijd bij de Daily News Egypt waar hij ook zijn vrouw Rana ontmoette. Cousin interviewt verschillende Egyptenaren, van boeren tot collega’s, van een moslimbroeder tot aanhangers van Sisi. Iedereen die betrokken was bij de revolutie heeft daar een trauma aan overgehouden. Maar wie kan hulp bieden aan een generatie die aan diggelen is geslagen, vraagt Cousin zich af. Sommigen ontvluchtten Egypte, anderen bleven of zoals vertaler Mohamed (28) nuchter samenvat: ‘Ik ben hier thuis. En als ik wegga wordt het hier niet beter’.

Eduard Cousin: Nu de wereld niet meer kijkt. Leven in Egypte na de Arabische lente. Atlas Contact, 240 blz. € 21,99

3. Mardjan Seighali en Job Hulsman: Tot op de dag

Dertig jaar geleden ontvluchtte de toen 26-jarige Mardjan Seighali samen met haar twee zoontjes van vijf en twee jaar Iran omdat ayatollah Khomeini en zijn zedenpolitie haar het leven onmogelijk maakte; zij zat anderhalf jaar in de gevangenis, werd vrijgelaten op voorwaarde dat zij zou trouwen, geen studie zou volgen en niet zou werken. En, zij moest zich om de week melden bij de gevangenis. Haar gearrangeerde man Rasoul moest vluchten omdat hij gevaar liep en zij stond vervolgens op de zwarte lijst. Vijf zware vluchtpogingen waren er voor nodig om tien maanden na haar man Teheran te ontvluchten en zich met haar zoontjes bij haar man in Nederland te kunnen voegen. Het samen met journalist Job Hulsman geschreven Tot op de dag is een hartverscheurend verhaal over een veerkrachtige, stoere vrouw die niet wil terugkijken maar in Nederland haar verloren tijd zo snel mogelijk wilde inhalen – zij leerde de taal, volgde opleidingen en vond een baan. Haar uitgangspunt is dat ‘Geaccepteerd worden pas verandert in erbij horen als mensen niet meer alles aan je uitleggen.’ Alleen één inzicht ging langs haar heen, dat over álles zwijgen tussen mensen in kan komen te staan.

Mardjan Seighali en Job Hulsman: Tot op de dag. Ambo|Anthos, 252 blz. € 20,99

4. Kristin Verellen: Meer dan ik

De mooi uitgegeven bundel Meer dan ik van de Belgische dichter, psychotherapeut en yogi Kristin Verellen is drieledig van opzet: zij spiegelt haar eigen gedichten aan oude wijsheden van de zogenaamde Upanishads (spriritueel-filosofische teksten ontstaan in 800-400 v.Chr. uit de Vedische cultuur waaruit later yoga is ontstaan) en illustreerde de combinatie van die twee met zwarte inkt. Zo koppelde zij haar gedicht ‘Onbetreden’ (Zal ik het weten/als ik er niet meer ben/de trap niet meer opga/om weer naar beneden te komen/de toekomst opnieuw/onbetreden) aan de wijsheid ‘Iedereen ziet wat er rond hem gebeurt, maar nooit ziet iemand zichzelf’ en combineert zij haar gedicht ‘Naamloos’ (Ongrijpbaar mooi/blijft wat/geen naam heeft/en zich laat/zoeken/wat we niet begrijpen/grijpt ons) met de filosofische gedachte ‘Wie het absolute niet kent, die kent het. Wie denkt het te kennen, kent het niet’. Spirituele verkenningen waaruit veel passie blijkt.

Kristin Verellen: Meer dan ik. Gedichten, tekeningen en Upanishads. Lannoo, 208 blz. € 22,99

5. Frank Tallis: Leven

Schrijver en psychotherapeut Frank Tallis schreef een toegankelijke bundel verhalen als ode aan de psychotherapie. In Leven introduceert hij ‘zonder buitensluitend jargon’ verschillende behandeltechnieken die allemaal hetzelfde doel hebben: het verlichten van lijden – ook als dat betekent dat ‘lastige waarheden en werkelijkheden onder ogen moeten worden gezien.’ Met voorbeelden van patiënten uit zijn eigen praktijk behandelt hij verschillende aandoeningen (o.a. eetstoornissen, identiteitsproblemen of geworteld verdriet) en betrekt daar veel psychotherapeuten bij van Freud, natuurlijk, tot de Amerikaanse psycholoog Francine Shapiro die per toeval ontdekte dat door snelle oogbewegingen ‘verstorende gedachten’ plotseling verdwenen. Zij werd daarmee de uitvinder van de EMDR-therapie (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) en in het verlengde van die therapie ontstond zelfs de aanname dat je door te dromen over traumatische ervaringen (bijvoorbeeld een scheiding), je je geestelijk beter ging voelen. Baat het niet, dan schaadt het niet.

Frank Tallis: Leven. Wat de grootste psychologen ons vertellen over geluk, onbehagen en zingeving. (The Act of Living. What the Great Psychologists Can Teach Us About Surviving Discontent in an Age of Anxiety). Vertaling Ton Zwaan. Atlas Contact, 336 blz. € 22,99

6. Walter Tevis: The Queen’s Gambit

Van de oorspronkelijk in 1983 verschenen roman The Queen’s Gambit van de Amerikaanse schrijver en schaker Walter Tevis (1928-1984) verscheen een jaar later bij uitgeverij L.J. Veen de Nederlandse vertaling (Dame Gambiet). Naar aanleiding van de succesvolle Netflix-serie, is de vertaling van E.C.C. Kramer-Plokker enigszins herzien en opnieuw uitgegeven met de Engelse titel The Queen’s Gambit. Het verhaal is voor velen bekend: het meisje Elizabeth Harmon leert in het weeshuis schaken van de conciërge en neemt het als tiener op tegen Russische grootmeesters terwijl zij vecht tegen drank- en pillenverslaving. Dat Harmon een heel nieuwe schaakrage heeft ontketend, zal ook niemand ontgaan zijn. Maar dat vorige week zondag na 36 jaar weer een Nederlander het wereldberoemde Tata Steel-toernooi in Wijk aan Zee heeft gewonnen, mag pas echt een wonder heten. Grootmeester Jorden van Foreest (21) won in ‘een krankzinnig spektakel’ van de andere, al jaren tot de wereldtop behorende, Nederlandse grootmeester Anish Giri (26). Van Foreest is het oudste kind van een Groningse schaakfamilie waarvan alle zes kinderen door de ouders en elkaar worden klaargestoomd voor de top.

Walter Tevis: The Queen’s Gambit. Vertaling E.C.C. Kramer-Plokker. Meulenhoff, 368 blz. € 15,99