Richtingenstrijd bij Republikeinen escaleert: worden ze de partij van QAnon?

Amerikaanse politiek De Republikeinen moeten kiezen: Trumps koers van autoritarisme en complotdenken of terug naar het regulier conservatisme.

Afgevaardigde Liz Cheney (links) vertegenwoordigt het oude Republikeinse partij-establishment. Haar fractiegenoot Marjorie Taylor Greene (r) hangt complottheorie QAnon aan en is een fervent trumpista.
Afgevaardigde Liz Cheney (links) vertegenwoordigt het oude Republikeinse partij-establishment. Haar fractiegenoot Marjorie Taylor Greene (r) hangt complottheorie QAnon aan en is een fervent trumpista. Foto’s AFP

Ze zijn vrouw, zitten voor de Republikeinse partij in het Huis van Afgevaardigden en vertegenwoordigen beiden een conservatief plattelandsdistrict. Daarna houden de gelijkenissen tussen Liz Cheney en Marjorie Taylor Greene op. De eerste, dochter van ex-vicepresident Dick Cheney, (2001-2009) is een kopstuk van het oude partijestablishment en een verklaard criticus van ex-president Trump. De ander is een nieuwkomer in het Huis, aanhanger van complottheorie QAnon en een uiterst loyale trumpista. Deze woensdag moet blijken of voor allebei plek is in een en dezelfde Huis-fractie.

De posities van Greene en Cheney zijn inzet van een hoog oplaaiend gevecht binnen de nieuwe oppositiepartij. Die draait op het eerste gezicht om de vraag of Trump verantwoordelijk moet worden gehouden voor ophitsing in de opmaat naar de Capitoolbestorming van 6 januari. In de kern draait het conflict om de koers van de Grand Old Party. Keert die terug naar haar oude beginselen van lage belastingen, kleine overheid, ruim baan voor bedrijven en een moreel-conservatieve agenda, zoals belichaamd door Cheney?

Of blijft ze met Greene in de gelederen het machtsvehikel van de rechtse nationaal-populist Trump die in 2016 het presidentschap won, vervolgens het Huis (2018), het Witte Huis (2020) en de Senaat (2021) verspeelde en nadien met zijn weigering die verliezen te aanvaarden, de aanval opende op de fundamenten van de Amerikaanse democratie?

In de greep van Trump

Cheney was vorige maand een van de tien Republikeinse afgevaardigden die met de Democraten meestemden bij Trumps impeachment wegens ‘aanzetten tot opstand’. Als nummer drie van de fractie was zij het hoogste partijlid dat dit durfde. De overgrote meerderheid van haar Huis-collega’s wilde Trump niet aanklagen – en een deel meent sindsdien dat niet de ex-president, maar Cheney straf verdient. Ze willen dat fractievoorzitter Kevin McCarthy haar haar leiderschapspost afneemt of haar zelfs wegstuurt. Donderdag vloog een fractiegenoot, de fervente Trump-loyalist Matt Gaetz, naar Cheneys thuisstaat Wyoming om er een rally tegen haar te houden.

Cheney kan gelden als boegbeeld van de ‘oude’ Republikeinse partij, voordat die werd gekaapt door de politieke gelukzoeker Trump. Ze vertegenwoordigt ook het militaire establishment en de inlichtingenwereld. Zo regelde haar vader vorige maand de brief waarin alle tien nog levende ministers van Defensie stelden dat het leger geen rol te spelen had in Trumps verkiezingsdispuut (lees: dat hij zijn nederlaag moest accepteren). Kort hierna werd het Capitool bestormd.

Greene is om andere redenen omstreden in de fractie. Voor haar uitverkiezing was al duidelijk dat ze in QAnon gelooft, de complottheorie die stelt dat de wereld bestierd wordt door een schaduwregering van Democratische politici, Hollywoodsterren en bekende journalisten, die zich in het geheim overgeven aan satanische praktijken – van kannibalisme tot pedofilie. Trump voerde vier jaar lang strijd tegen hun ‘Deep State’, geloven QAnon-aanhangers.

Lees ook: Qanon springt over van het web naar de echte wereld

Bij de Capitoolbestorming bleek, niet voor het eerst, dat dit deels antisemitische waanidee van het web kan overspringen naar de echte wereld. Onder de indringers van het parlementsgebouw waren ook ‘Anons’, zoals de volgelingen heten. Onder hen de zogenoemde QAnon-sjamaan, Jacob Chansley uit Arizona. (Die volgens zijn advocaat inmiddels aanbiedt tegen Trump te getuigen tijdens diens impeachmentproces, nu de president hem niet op de valreep gratie verleend heeft.)

Greenes opvattingen waren bekend voordat ze in november werd gekozen, haar partij sprak zich er amper tegen uit. Maar afgelopen weken ontstonden nieuwe controverses. Ze bleek een overlevende van het bloedbad op een middelbare school in Parkland, Florida te hebben lastiggevallen op straat, waarbij ze hem verweet een ingehuurde acteur te zijn. Wapenliefhebbers beweren vaker dat massaschietpartijen geënsceneerd zijn met het achterliggende doel om wapenbezit wettelijk in te perken. Nog een curieuze theorie die Greene op Facebook ventileerde: de bosbranden in 2018 in Californië werden veroorzaakt door een „ruimtelaserstraal” van prominente Joden, die plek wilden maken voor een hogesnelheidslijn.

‘Een gezwel in onze partij’

Partijgenoten noemen Greene, anoniem, inmiddels ‘knettergek’ en ‘gevaarlijk’. Haar de partij uitzetten, is lastig. De hoogst haalbare straf lijkt dat ze haar post in de Commissie voor Arbeid en Onderwijs verliest, zoals de Democraten eisen.

Zelfs dat stuit op een groot obstakel: ze geniet de onvoorwaardelijke steun van Trump. Die zit sinds zijn vertrek uit Washington op zijn privéclub Mar-a-Lago in Florida en gebruikt Greene, Gaetz en andere loyalisten om de partij te disciplineren. Hij belt bijvoorbeeld met Greene om steun te betuigen, dat zet zij op sociale media, waarna de donaties van Trump-fans bij haar binnenstromen.

Trump houdt zo een sterke greep op de partij. Die heeft hij nodig nu de Senaat maandag het proces begint over zijn ophitsing (bij veroordeling mag hij geen nieuwe gooi doen naar het Witte Huis).

Zonder Greene bij naam te noemen betitelde senaatsleider Mitch McConnell haar complotideeën maandag als „een kankergezwel” in de partij; Cheney prees hij juist als „dapper”. Ondanks die scherpe kritiek is het sterk de vraag of zeventien leden van zijn fractie bereid zullen zijn met de Democraten mee te stemmen. Als zij Trump straffen, riskeren ze wraak: de ex-president kan rivalen steunen die hen uitdagen bij de voorverkiezingen. De tien Republikeinen die in het Huis vóór impeachment stemden, kregen al zulke concurrentie.

Melden zich volgend jaar inderdaad door het hele land trumpisten bij de Republikeinse voorverkiezingen, dan kleeft daaraan een groot risico. Deze primaries worden beslist door radicalere kiezers dan de uiteindelijke, algemene races tegen de Democraten. Trump-adepten maken dus een goede kans hun primary te winnen, maar zeker in enkele cruciale swingstates zou een gematigder kandidaat waarschijnlijk een kansrijkere keuze zijn.

Doorgaans wint de partij in de oppositie de eerste tussentijdse Congresverkiezingen na een presidentswissel. De keus die Republikeinen nu maken tussen Cheney of Greene kan dus veel verklappen over hun kansen om daar in 2022 in te slagen. Op dit moment heeft Trump de beste papieren om die richtingenstrijd te winnen – en daarmee zouden ook de antidemocratische en autoritaire neigingen binnen de partij voorlopig prevaleren.