Hervormd Duits toezicht moet echt gaan ‘bijten’

Wirecard-fraude Minister Scholz (Financiën) presenteerde dinsdag hervormingen bij toezichthouder BaFin, na fraude bij betaaldienst Wirecard.

Minister van Financiën Scholz licht de hervormingen toe bij de Duitse financiële toezichthouder.
Minister van Financiën Scholz licht de hervormingen toe bij de Duitse financiële toezichthouder. Foto Kay Nietfeld/dpa

De Duitse financieel toezichthouder BaFin, die jarenlang de miljardenfraude bij fintechbedrijf Wirecard over het hoofd zag, wordt grondig hervormd. Vrijdag maakte minister van Financiën Olaf Scholz (SPD) bekend dat Bafin-voorzitter Felix Hufeld en vicevoorzitter Elisabeth Roegele opstappen. Dinsdag presenteerde Scholz een zeven-punten-programma dat ervoor moet zorgen dat de BaFin niet nog eens zo miskleunt.

‘Mit Biss’ was het stopwoord van Scholz tijdens zijn korte verklaring – de BaFin moet in de toekomst tanden krijgen en bijten, „slagvaardiger en effectiever” worden. Het plan voor de hervorming was via een aanbestedingsprocedure aan Roland Berger toevertrouwd, en Scholz verkondigde de in consultancytaal geformuleerde aanbevelingen met overtuiging. Zo moet er een ‘taskforce’ komen die ad hoc audits kan uitvoeren, en moet de „modernste ict” worden ingezet voor effectiever toezicht op de financiële markten.

Scholz zei dinsdag dat er na het Wirecard-schandaal in juni „snel is gereageerd”. In het najaar gaf hij opdracht voor het onderzoek naar BaFin; daaruit volgden, zei hij, vrijdag de eerste personele consequenties. Maar de directe aanleiding voor het vertrek van Hufeld, en enkele uren later ook Roegele, was het bericht op donderdag dat een BaFin-medewerker wordt vervolgd omdat die in juni van 2020 in Wirecard-aandelen handelde, zich bewust van het aanstaande demasqué.

lees ookEU-waakhond: Duits toezicht bij Wirecard faalde

Wirecard, een online betaaldienst opgericht in 1999, moest in juni 2020 toegeven dat 1,9 miljard euro die op een derdenrekening op de Filippijnen zou staan geheel fictief was. Jarenlang pretendeerde Wirecard grote winst te maken met opdrachten aan betaaldienstverleners in Azië. Sommige van die gelieerde bedrijven bleken niet eens te bestaan; de betalingen kwamen uiteindelijk altijd weer terug bij Wirecard. Sinds 2018 behoorde Wirecard bij de dertig grootste bedrijven op de Duitse beurs; dat jaar beweerde het bedrijf met vijfduizend medewerkers een omzet van ruim 2 miljard euro te hebben.

Hoewel er al een aantal jaren door speculanten en journalisten van de Financial Times werd gewezen op de poreuze boekhouding, richtte de BaFin zijn pijlen op de critici. Wirecard beschuldigde de Financial Times en sceptische shortsellers, die speculeren op koersdaling, van marktmanipulatie. De BaFin ging hierin mee: begin 2019 verbood de autoriteit twee maanden lang shortselling op Wirecard; en naar de journalisten van de FT werd een onderzoek geopend. Wirecard-baas Markus Braun kon in een interview met CNBC dan ook zeggen: „Ik laat de markmanipulatie [door de FT] over aan de instituties.” Bovendien, zo meldde de FT begin dit jaar, noemden de BaFin-medewekers het in een memo opvallend dat de shortsellers een „homogene culturele achtergrond” hadden, namelijk Brits of Israëlisch.

Maar niet alleen de BaFin bleef verblind door het succes van Wirecard, dat werd onthaald als een eigentijds Wirtschaftswunder. Beursanalisten in Duitsland prezen tot de laatste weken Wirecard de hemel in. Een analist van de Commerzbank noemde de berichtgeving van de FT „fake news”, en de verslaggever een „recidivist”. Dinsdag meldde zakenkrant Handelsblatt dat de medewerker in kwestie is ontslagen.

Staatssecretaris van Financiën Jörg Kukies benadrukte dinsdag dat critici en klokkenluiders voortaan bij de BaFin serieus zullen worden genomen. Het vergt een „cultuuromslag” die moet worden bewerkstelligd door een nieuwe BaFin-chef. Die kan, zo onderstreepten Kukies en Scholz, overal vandaan komen. Er moet speciale aandacht komen voor complexe bedrijven zoals Wirecard, bedrijven die ongrijpbaar lijken omdat vrijwel alles digitaal verloopt en die wereldwijd zaken doen. Voor de 2.700 BaFin-medewerkers gaan veel strengere regels gelden op de aandelenmarkt.

Schade voor lijsttrekker Scholz?

Voor zichzelf ziet Scholz geen gevolgen, want de BaFin moet juist „onafhankelijk” opereren. Maar Scholz is lijsttrekker voor de SPD in de landelijke verkiezingen in september en het is nog de vraag of zijn lijsttrekkerschap niet door het schandaal wordt getekend. In het najaar is een parlementair onderzoek naar de Wirecard-fraude geopend. Dat moet blootleggen hoe politici betrokken waren bij Wirecard – zo zou voormalig defensieminister Karl-Theodor zu Guttenberg (CSU) bij kanselier Angela Merkel hebben bepleit op een staatsbezoek aan China voor Wirecard te lobbyen. Ook moet bovenkomen of veiligheidsdiensten betrokken waren – Jan Marsalek, bestuurder van Wirecard, is in juni 2020 verdwenen, mogelijk met hulp van Oostenrijkse of Russische veiligheidsdiensten. Hij is voor het laatst gezien op het vliegveld in Minsk. Braun zit sinds de zomer vast.