Militaire coup in Myanmar: regeringsleider Aung San Suu Kyi gearresteerd

Staatsgreep Na regeringsleider Aung San Suu Kyi en andere prominente leden van haar partij te hebben gearresteerd, claimt het leger voor een jaar de macht in Myanmar.
Militairen op de ochtend van de staatsgreep in Myanmar bij de Yangon City Hall in Yangon.
Militairen op de ochtend van de staatsgreep in Myanmar bij de Yangon City Hall in Yangon. Foto Lynn Bo Bo/EPA

Met tanks door hun straten en platgelegde telefoon- en internetverbindingen werden de inwoners van Myanmar maandagochtend vroeg wakker in een land waar het leger de absolute macht heeft gegrepen. In de vroege uurtjes hadden militairen regeringsleider Aung San Suu Kyi gearresteerd en met haar ook de president en andere vooraanstaande figuren van de grootste regeringspartij. Het komende jaar geldt de noodtoestand en heeft het leger de macht, kondigde een woordvoerder op televisie aan.

De coup is een uitbarsting van oplopende spanningen tussen het leger en de civiele regering van Aung San Suu Kyi sinds de verkiezingen van vorig jaar november. De National League for Democracy van Suu Kyi won die verkiezingen met nog hogere percentages dan verwacht. Ze haalden maar liefst 83 procent van de stemmen binnen. Het leger was meteen begonnen over „grootschalige ongeregeldheden”, er zou stembusfraude gepleegd zijn met valse namen op kieslijsten. De nationale verkiezingscommissie en onafhankelijke waarnemers wuifden die klachten weg: er waren kleine problemen geweest, maar bij lange na niet genoeg om de resultaten te betwijfelen.

Beroep op grondwet

In aanloop naar deze week, waarin het nieuwe parlement voor het eerst bij elkaar zou komen, bleek al dat de Tatmadaw, zoals het leger officieel heet, het er niet bij zou laten zitten. Een woordvoerder wilde een coup niet uitsluiten en afgelopen weekend liet de legerleiding in een verklaring weten dat ze niet de uitkomst van de verkiezingen zelf betwisten, maar de manier waarop die tot stand is gekomen. En dat het leger er „alles aan zou doen” om de grondwet uit 2008 in ere te houden en vrije en eerlijke verkiezingen te garanderen. Dat bleek maandag dus geen geruststelling te zijn geweest, zoals veel analisten het hadden opgevat, maar een waarschuwing.

Lees ook dit profiel van Aung San Suu Kyi: Vrijheidsstrijder die het leger laat begaan

Die grondwet had het leger in 2008 onder zware internationale druk geschreven en was bedoeld om Myanmar een proces van democratisering te laten doormaken. In elk geval op het eerste gezicht. Verkiezingen zouden mogelijk zijn, maar het leger hield volgens de grondwet drie cruciale ministeries in handen en zou ook altijd een kwart van de zetels in het parlement houden. De Tatmadaw regisseerde precies hoe veel macht ze weggaf.

In 2015 hield het land voor het eerst algemene verkiezingen onder die nieuwe grondwet. Aung San Suu Kyi en haar NLD wonnen, onder andere met de belofte om het land naar een werkelijke democratie te leiden. Een veel te grote toezegging om in vijf jaar waar te maken; de NLD deed in 2019 wel voorstellen om de grondwet te wijzigen, maar de partijen gelieerd aan het leger blokkeerden alles.

Aung San Suu Kyi

Regeringsleider Aung San Suu Kyi claimt in een toespraak op de staatstelevisie op 9 november 2020 de verkiezingsoverwinning. Foto EPA/Myanmar State Counselor Office

De jaren onder de burgerregering maakte het land een fragiele ontwikkeling door en opende het zich voor internationale investeringen. Ondanks de blijdschap die vooral westerse landen hadden over het democratiseringsproces bepaalde het leger de harde grenzen. Zo kreeg de Tatmadaw over het brute geweld tegen de Rohingya-moslims in de zomer van 2017 vanuit de burgerregering maar weinig weerwoord. Aung San Suu Kyi verdedigde de zaak zelfs bij het Internationaal Gerechtshof in Den Haag. Internationaal viel ze van haar voetstuk, in eigen land vergrootte het juist haar populariteit.

Repressie

Oproepen die de Europese Unie, de Verenigde Staten en de Verenigde Naties de afgelopen dagen deden aan het leger om vooral de democratische waarden te respecteren, vielen helemaal in verkeerde aarde bij de legerleiding. „De Tatmadaw is juist degene die nu vraagt om de democratische normen in acht te nemen”, stond in de verklaring van afgelopen weekend. Hun redenering volgende zal ook deze staatsgreep in lijn met de grondwet zijn. Bij grove schendingen van de grondwet is mogelijk voor het leger om in te grijpen en de macht over te nemen voor de periode van maximaal een jaar voordat nieuwe verkiezingen uitgeschreven zouden moeten worden.

Voor de meeste inwoners van Myanmar betekent de staatsgreep in werkelijkheid juist een ondermijning van hun uitgebrachte stem. Het leger heeft tientallen jaren de totale macht gehad in Myanmar, dus veel inwoners zijn gewend aan de repressie die een junta met zich meebrengt. Dat bleek maandagochtend wel. Media schermden meteen namen van hun journalisten af, uit angst voor arrestaties. En de rode partijvlaggen die afgelopen dagen nog uit veel appartementen en huizen hingen om steun aan Aung San Suu Kyi te betuigen, zijn ineens nergens meer te bekennen.