Een gevluchte vrouw draagt haar baby in het dorp Bethel, niet ver buiten Yangon in Myanmar.

Ye Aung Thu/AFP

Interview

De wereldbevolking slinkt en vergrijst nog sneller dan gedacht en ‘de gevolgen zullen enorm zijn’

Demografie in de 21ste eeuw Krimp van de wereldbevolking doordat vrouwen minder kinderen krijgen heeft grote gevolgen, legt biostatisticus Stein Emil Vollset uit. Het zal de machtsbalans in de wereld veranderen en „landen zullen concurreren om migranten”.

Wie een minuut naar de wereldbevolkingsklok kijkt, bekruipt met het tikken van de seconden een ongemakkelijk gevoel. In die luttele tijd zijn er netto wereldwijd alweer 143 mensen bijgekomen, ruim twee per seconde. Nog meer monden te voeden, nog meer mensen die op termijn een baan nodig hebben en nog meer vervuiling en druk op een toch al overbelaste planeet.

De teller staat op ruim 7,8 miljard mensen, meer dan twee keer zoveel als nog maar vijftig jaar geleden. Maar het einde van de bevolkingsexplosie tekent zich af. Nog deze eeuw zal de wereldbevolking gaan krimpen in plaats van groeien. Niet door corona – de doden daarvan maken op wereldschaal nauwelijks verschil – maar simpelweg omdat er de komende decennia per vrouw steeds minder kinderen worden geboren.

Een immense studie van het Institute for Health Metrics and Evaluation in de Amerikaanse stad Seattle onder leiding van biostatisticus en hoogleraar Stein Emil Vollset (65) bevestigde deze trend, die ook al in enkele andere studies was gesignaleerd. Afgelopen zomer publiceerde hij er over in het gezaghebbende Britse medische tijdschrift The Lancet. „Voor velen kwam ons onderzoek toch als een schok omdat ze er van uitgingen dat de bevolking alleen maar kon groeien”, vertelt Vollset via Zoom vanuit zijn werkkamer. Hij formuleert bedachtzaam in Engels met een accent dat herinnert aan zijn land van herkomst: Noorwegen.

Beneden vervangingsniveau

De komende decennia zullen er nog twee miljard mensen bijkomen. „Dat is onvermijdelijk”, zegt ook Vollset. Maar tegelijk loopt de gemiddelde vruchtbaarheid van de vrouw – het aantal kinderen dat ze krijgt – snel terug. Het is al gedaald van 4,7 in 1950 tot 2,37 in 2017. Over 80 jaar zal dat volgens Vollset en zijn team zijn gezakt tot 1,66 per vrouw. Dat wil zeggen ruim beneden het vervangingsniveau van de bestaande bevolking. Tegen 2100 zal de wereldbevolking na een piek van 9,7 miljard rond 2064 dan ook zijn gedaald tot 8,8 miljard.

Bovendien zullen er dan, als de huidige trends zich voortzetten voor het eerst in de geschiedenis twee keer zoveel 80-plussers op de wereld bevinden als kinderen van onder de vijf jaar. Vollset: „Het fenomeen van de vergrijzing was in veel landen allang bekend, maar ons onderzoek laat zien dat het samenlevingen nog in veel sterkere mate zal raken dan men tot nu toe besefte.”

Ontwikkeling van de wereldbevolking tot 2100

De gevolgen van deze demografische verschuiving zullen kolossaal zijn. De klassieke bevolkingspiramide met weinig ouderen aan de top en veel jongeren aan de onderzijde komt er wereldwijd door op zijn kop te staan. In 23 vooral Aziatische en Europese landen zal de huidige bevolking zelfs meer dan halveren. Dit geldt voor onder meer Italië, Spanje, Portugal, Polen, Roemenië, Oekraïne, Japan, Thailand, en Zuid-Korea. Ook China’s bevolking zal ver terugvallen, van 1,4 miljard naar 732 miljoen. En Nederland? Ook dat zal zich niet aan deze trend onttrekken. De bevolking valt er naar verwachting terug van ruim 17 miljoen tot 13,6 miljoen.

Niet voor niets sprak de Kroatische premier Andrej Plenkovic eind 2019, toen zijn land het roterend voorzitterschap van de EU voor zes maanden overnam, al van „een existentieel probleem”. Hij wees erop dat tien van de 28 EU-lidstaten volgens cijfers uit 2018 al een afnemende bevolking hadden. Daaronder zijn eigen land maar ook Hongarije. Wat Plenkovic er niet bij zei is dat die landen met een teruglopende bevolking zich ironisch genoeg vaak het felst verzetten tegen de komst van immigranten, terwijl die juist de schok van minder geboortes zouden kunnen dempen.

Mede dankzij immigratie zal de Amerikaanse bevolking ruwweg op het zelfde peil blijven als nu. India zal het volkrijkste land ter wereld zijn met 1,1 miljard, gevolgd door Nigeria met 790 miljoen tegen 220 miljoen nu. Hoewel ook in Afrika ten zuiden van de Sahara en het Midden-Oosten de groei zal afvlakken, zullen de landen in die regio’s het langst blijven groeien.

De kleinere bevolkingsomvang van sommige landen en de grotere van andere zal onvermijdelijk ook de politieke en economische machtsbalans in de wereld beïnvloeden. China zal bijvoorbeeld eerst de grootste economie ter wereld worden maar tegen het einde van de eeuw die positie toch weer aan de VS moeten afstaan. Voor de natuur en het klimaat kan het geringere aantal mensen op aarde een zegen zijn, als de mensheid tenminste niet meer gaat consumeren dan ze al deed.

Waaraan zijn deze opmerkelijke trends volgens u te danken?

„Bovenal aan de betere scholing van vrouwen en de toegang tot voorbehoedmiddelen. Die bepalen grotendeels de vruchtbaarheid van de vrouw. Het heeft ook met de trek naar de steden in veel ontwikkelingslanden te maken. Op het platteland kunnen kinderen helpen bij de productie van voedsel maar in de stad wordt een kind al gauw een kostenpost.”

Wat zijn de gevolgen voor de samenleving van zulke veranderingen?

„Die zullen enorm zijn. Er zullen minder mensen zijn die werken dan ouderen die niet werken. Dat roept vragen op als: wie gaan al die pensioenen betalen en de gezondheidszorg? Nu al moeten beleidsmakers daarmee in hun plannen rekening houden.”

Die grotere aantallen ouderen leggen politiek natuurlijk ook veel gewicht in de schaal?

„Je hoort vandaag de dag al zeggen dat er nu een oudere generatie is die dingen afpakt van jongeren. Ook in Westerse landen hebben veel jongeren het moeilijk: het is voor hen lastiger op de arbeidsmarkt en op de huizenmarkt dan voor hun ouders destijds. In sommige landen zien we voor het eerst een generatie die het minder breed heeft dan hun ouders. Dat creëert spanningen en die zouden nog wel eens kunnen accelereren in de toekomst.”

„Maar”, voegt hij er glimlachend aan toe, „er kunnen ook tegenkrachten ontstaan, waardoor dit anders loopt. Ik ben natuurlijk ook geen expert op alle maatschappelijke terreinen die door deze ontwikkeling worden geraakt of in alle landen.”

Uit arme landen met aanhoudend hoge geboortecijfers zullen toch nog lange tijd veel burgers emigreren. Zij kunnen tekorten in Westerse landen helpen opvangen?

„Zo was het de afgelopen decennia al in veel Westerse landen en dat zal doorgaan, al neemt de vruchtbaarheid van de vrouw ook in die armere landen al af. Voor migranten kan de krapte in ontwikkelde landen ertoe bijdragen dat ze een sterkere positie krijgen met meer rechten. Veel landen willen daar op dit moment nog niets van weten, maar daar zouden ze wel voor open moeten staan. Dit is een van de grote uitdagingen van deze tijd.”

Hoe lager de geboortecijfers hoe groter de vraag naar migranten?

„Het is een heel realistisch scenario dat er op langere termijn een concurrentiestrijd tussen westerse landen ontstaat om immigranten, vooral als het aantal arbeidskrachten daar afneemt. Maar die landen zullen toch vooral geschoolde arbeid willen. Veel van de simpele baantjes van nu zullen naar verwachting worden overgenomen door robots. Japan experimenteert daar bijvoorbeeld al mee in de gezondheidszorg.”

Wat kan de rest van de wereld in deze situatie doen?

„De internationale gemeenschap moet samenwerken en kan door te investeren in onderwijs, infrastructuur en projecten in armere landen met een hoog bevolkingscijfer helpen meer ontwikkeling te brengen. Je kunt je bijvoorbeeld afvragen of Nigeria een infrastructuur heeft en de middelen om op den duur een bevolking van 790 miljoen mensen in leven te houden. ”

Lees ook Passen er 9 miljard mensen op aarde?

Een andere manier voor ontwikkelde landen is het eigen geboortecijfer op te krikken?

„Je kunt proberen vrouwen meer kinderen te laten krijgen via prikkels, door bijvoorbeeld meer kinderopvangfaciliteiten te bieden en fiscale voordelen. Maar het is een gevoelig thema. Het is een feit dat beter onderwijs voor vrouwen er toe leidt dat ze over het algemeen later kinderen krijgen. Tegelijk is het heel belangrijk dat vrouwen hun eigen keuzes kunnen blijven maken. Het gevaar ligt op de loer dat samenlevingen vrouwen minder toegang tot voorbehoedmiddelen geven en hen niet langer aanmoedigen een goede opleiding te volgen omdat ze het bevolkingscijfer omhoog willen duwen. Het gaat hier om de juiste balans. Niemand wil terug naar de tijd dat vrouwen allemaal vijf tot zes kinderen kregen.”

Als het geboortecijfer eenmaal daalt, is het moeilijk het weer omhoog te krijgen, ook al willen regeringsleiders dat misschien. Kent u daarvan succesvolle voorbeelden?

„Het is waar dat het dikwijls moeilijk is zulke persoonlijke beslissingen te beïnvloeden. De economische omstandigheden zijn een sleutelfactor. Veel echtparen vinden tegenwoordig dat ze zich geen kinderen kunnen veroorloven. Dat geldt in veel landen, zelfs voor arme mensen in een land als de Verenigde Staten. Ik ken overigens een programma in Zweden waarmee ze enig succes hebben gehad om het aantal kinderen per vrouw te vergroten.”

Ziet u de toekomst wegens de door u voorspelde krimp in de bevolking en vergrijzing somber in?

„Ik ben desondanks voorzichtig optimistisch. Ik geloof niet dat we tot de ondergang zijn gedoemd. Wel moeten we ons hard inspannen voor toekomstige generaties. Dat kan vooral door de komende decennia internationaal nauw samen te werken en de juiste beleidskeuzes te maken. Het probleem zal zich niet vanzelf oplossen.”