Recensie

Recensie Muziek

Bachs Johannes-Passion: minder faam, geniale noten

Het Meesterwerk #21 Het kunstaanbod is schraal in coronatijd. Waarvan kun je, ook nu, nog wel genieten? NRC-recensenten gidsen je langs werken die afleiding bieden: tijdloos en coronaproof. Aflevering 21: Bachs ‘Johannes-Passion’.

Jacob Cornelisz. van Oostsanen, De kruisiging (ca. 1507-1510).
Jacob Cornelisz. van Oostsanen, De kruisiging (ca. 1507-1510). Rijksmuseum Amsterdam

Wie durft er nu al te denken aan Pasen? Deze winter-lockdown voelt misschien een beetje zoals gelovigen vroeger de veertigdagentijd voor Pasen kunnen hebben ervaren: broekriem aanhalen, genieten van de verstilling en intussen keihard de dagen tellen tot de vreugde erna.

In Nederland hoort Bachs passiemuziek bij de veertigdagentijd als Mariah Carey bij Kerst. Honderden uitvoeringen van vooral de Matthäus-Passion zijn er in normale, coronavrije jaren. Duizenden musici en zangers reizen kriskras door het land om de Bach-minnende Nederlander te vergasten op zijn traditionele drie uren inkeer, met Bachs geniale muziek als soundtrack.

De innerlijke tinteling begint meestal zo’n beetje nu, als de dagen weer lengen. Stiekem vast een stukje passie opzetten. En jaarlijks hetzelfde denken: wat een verrukking deze muzikale inventiviteit van de buitencategorie direct in je eigen huiskamer (en wezen) te mogen smaken. Dat het ook dit jaar best weer eens bij dat huiskamergenot zou kunnen blijven en het niet onwaarschijnlijk is dat een tweede passiejaar in het coronawater valt – daaraan denken we nog maar even niet.

Groots openingskoor

Een groot onrecht omtrent Bachs passiemuziek betreft de mindere naam en faam van de Johannes-Passion, Bachs vroegere, kortere passie. Er is geen steekhoudend argument om niet net zo veel van de Johannes te houden als van de Matthäus. Vaak gehoord: de Johannes bevat (in aantal) minder mooie aria’s. Maar op de markt van liefde en geluk is kwantiteit toch geen klant?

Trakteer uzelf, en neem acht minuten vrij voor het grootse openingskoor ‘Herr, unser Herrscher’. Kies daartoe liefst de hoog-dramatische uitvoering van Concerto Köln met het koor van de Bayerische Rundfunk o.l.v. Peter Dijkstra. Voel de jachtige puls van de bassen in de onderbuik, de borrelende adrenaline, hoor de schrijnende melodie van de blazers. Wie nu niet om is, nu niet met de hoogste urgentie wil weten hoe dit drama zich verder ontvouwt – prima. Het punt is alleen: ik ken ze niet, niet onder mensen die de moeite namen de Johannes-Passion goed te leren kennen.

Schreeuwkoortjes

Kennen is beminnen, dus? Nee, de werkelijkheid is wel iets weerbarstiger. Er zijn verklaarde Bach-liefhebbers die onwel worden van de felle schreeuwkoortjes waarin de Johannes grossiert. Turbae heten ze in het Latijn: hitsende menigten die zing-zeggend op hoge toon, vaak letterlijk sissend van insinuatiedrift en/of verontwaardiging, inhaken op de actie. Wie zoekt u? „Jezus van Nazareth!”, „Weg met hem!”, „Kruisig hem!”

Hoewel die afkeur invoelbaar is, staat er een stortvloed aan liefdesargumenten tegenover. Behalve het openingskoor bevat de Johannes-Passion (afhankelijk van de versie) zeker tien prachtaria’s. De rusteloze vergiffenis-aria ‘Von den Stricken meiner Sünden’ (voor alt) met twee verknoopte hobo’s als illustratie van onze zonden (of liever: de ketenen daarvan) wordt vrijwel direct gevolgd door het hemelse ‘Ich folge dir gleichfalls’ met zijn twee al net zo illustratieve, gelijk opgaande fluiten. En na de tenoraria ‘Ach, mein Sinn’ met zijn opera-achtige virtuositeit zet de eenvoud van het koraal ‘Petrus, der nicht denkt zurück’ des te sterker aan het denken. Tja, verloochening, wie kent het niet?

Een hoogtepunt is het sfeervolle arioso ‘Betrachte meine Seele’ met zijn combinatie van lage mannenstem, twee viola’s d’amore en luit. Dezelfde avondlijke sfeer grijpt je bij de strot in ‘Es ist vollbracht’.

Ach, opsommen is makkelijk. Een persoonlijk lievelingsmoment is de koorfuga ‘Lasset uns den nicht zerteilen’, waarin het hebberig rukken aan de stof van Jezus’ kleding opgewonden door de stemgroepen kaatst.

Weinig tijd? Beluister na het openingskoor dan alleen die fuga en het koraal ‘Durch dein Gefängnis’, bij voorbeeld in de intieme uitvoering o.l.v. Masaaki Suzuki, in het hart van de passie. Het koraal gaat over het vinden van vrijheid door het brengen van een offer. Kan het actueler? Zoals gezegd: Bachs genie raakt je diep, moeiteloos, over de eeuwen heen.