Opinie

Week van rellen en onrust moet leiden tot politieke en bestuurlijke zelfreflectie

Avondklokrellen

Commentaar

De coronacrisis gaat allang niet meer alleen over gezondheidszorg of de economie, maar steeds meer over openbare orde en veiligheid. Die conclusie is na een onrustige week van avondklokrellen eenvoudig te trekken. De onrust, die vorige week zaterdag begon en tot het midden van de week voortduurde, kon de politie op veel plekken alleen met grote moeite bedwingen. Journalisten zijn belaagd of bedreigd. De avondklok, op zaterdagavond ingevoerd, lijkt de directe aanleiding voor de eerste rellen, maar de motivatie van de relschoppers is complexer. Het publiek varieerde, zo bleek, van jongeren op zoek naar een verzetje tot overtuigde tegenstanders van strengere maatregelen, en alles daartussen. Zulke momenten zijn een graadmeter voor de veerkracht van politiek en bestuurlijk Nederland.

Op de meeste plekken is adequaat ingegrepen toen de rellen een olievlekeffect begonnen te vertonen. De grootste onrust is tot bedaren gebracht. Premier Rutte (VVD) sprak van „crimineel geweld”. De meeste burgemeesters hebben snel opgetreden. Maar de gebeurtenissen moeten nu niet snel vergeten worden. Wat was de rol van bestuurders, van de Tweede Kamer, van het kabinet? Deze week vraagt om grondige evaluatie en reflectie.

De avondklok wordt grotendeels nageleefd, maar vraagt veel van het incasseringsvermogen van de samenleving. Het Kamerdebat werd vooral een politiek spel, met weinig aandacht voor psychosociale gevolgen. Sommige politici vroegen zich later af of ze wel voldoende oog hadden voor effecten van de avondklok, zeker in combinatie met de lockdown, vertraagde vaccinaties en algemeen gebrek aan perspectief. Die vraag is terecht. Hoewel niet iedere bezorgde burger gaat rellen en niet elke relschopper door bezwaren tegen de maatregelen gemotiveerd was, is duidelijk dat een niet-technocratische, empathische toon passend is.

Die toon werd in ieder geval niet getroffen in het debat over de rellen, afgelopen woensdag. PVV-leider Geert Wilders had opgeroepen het leger in te zetten. Dat bleek de aanleiding tot een wedstrijdje overschreeuwen, waarbij vooral creatief werd nagedacht over manieren om relschoppers hard aan te pakken en om winkeliers te compenseren. Over achterliggende oorzaken werd niet of nauwelijks gepraat. Nu de verkiezingen dichterbij komen, ligt de valstrik van de snelle oplossing op de loer. Het is belangrijk dat de Tweede Kamer en het kabinet oog houden voor de stemming in een samenleving die op veel manieren tekenen van wanhoop toont. Maar omdat peilingen uitwezen dat een overgrote meerderheid van de bevolking tegen het geweld was, kon de Kamer de verleiding niet weerstaan vooral daarover te praten.

Het lokale bestuur viel hier en daar voor een andere lokroep, die van de outsourcing. Op meerdere plekken in Nederland doken groepen op die het gezag wel wilden ‘helpen’ met het handhaven van de orde op straat. Het ging om boeren van onder meer Farmers Defence Force, om tientallen in het zwart geklede mannen in Alkmaar, en enkele supportersverenigingen. Burgemeester Emile Roemer (SP) van Alkmaar prees de onherkenbaar geklede mannen als een welkome aanvulling op de politie. Maar hij en andere gezagsdragers maakten daar een grote denkfout. Het gezag en geweldsmonopolie is van de overheid, van niemand anders. Het is zorgwekkend dat bestuurders zo snel kozen voor deze schijnoplossing. Ze toonden slappe knieën op een moment dat standvastigheid vereist was. Er werd twijfel gezaaid over de verantwoordelijkheden van de politie op een moment dat duidelijkheid nodig was.

De avondklok was een politiek omstreden maatregel. Het kabinet moest de meerderheid bij elkaar polderen. Veel bezwaren tegen de avondklok zijn invoelbaar. Maar de afgelopen weken is door sommige tegenstanders een retoriek toegepast die de polarisatie heeft vergroot. Hendrik Wakker, kandidaat-Kamerlid en PVV-fractievoorzitter in Urk, twitterde dat zijn partij er alles aan zou doen om ervoor te zorgen dat de avondklok op Urk niet zou worden gehandhaafd. Forum voor Democratie schreef dat het zich zou blijven „verzetten” tegen de avondklok. De tekst ging gepaard met een plaatje van een politiehelikopter. Wie wil bewijzen dat dat een oproep tot geweld was, zal goede argumenten moeten hebben. Maar de verzetsretoriek van met name FVD en PVV is zorgwekkend. Ze delegitimeren een democratisch genomen besluit en doen, naar Amerikaans voorbeeld, alsof alleen eigen ideeën tellen. Ook bij deze partijen is zelfreflectie op zijn plaats.