‘De orde wordt niet alleen bewaard door de politie’

Burgerparticipatie Het geweldsmonopolie ligt bij de politie. Maar ook burgers spelen een belangrijke rol in het reguleren van conflicten.

MVV-supporters trokken massaal door de binnenstad van Maastricht om hun stad te 'beschermen' tegen eventuele rellen ivm de avondklok.
MVV-supporters trokken massaal door de binnenstad van Maastricht om hun stad te 'beschermen' tegen eventuele rellen ivm de avondklok. Chris Keulen

Op dinsdagavond 26 januari kwamen tientallen mensen uit de buurt bijeen op het Spuiplein in Bunschoten-Spakenburg. Ze hadden gehoord dat er relschoppers onderweg waren uit Amersfoort – reden voor de dorpsbewoners om een menselijke ketting te vormen om winkels en cafés. „Als ik uit Amersfoort kwam rijden en dit zag, dan keerde ik gelijk om”, zei een van de Bunschoters tegen De Stentor. Uiteindelijk bleef een confrontatie uit.

Dezelfde avond, een dag nadat op Telegram oproepen werden verspreid om te rellen bij station Bijlmer Arena, verzamelden buurtbewoners uit Amsterdam Zuidoost zich bij het station om relschoppers op andere gedachten te brengen. „Ga naar huis”, zeiden ze tegen de jongeren die op de oproepen waren afgekomen. Op de Houtrustweg in Den Haag kwamen mensen uit Duindorp en Scheveningen ondertussen samen om ondernemers te „beschermen”. ‘Den Haag United’, noemde de groep zich. Hetzelfde gebeurde ook in Leiden en Vlaardingen.

Het waren deze week niet alleen voetbalsupporters die in actie kwamen om hun woonplaats te ‘beschermen’ tegen relschoppers, maar ook gewone burgers. Op verschillende plekken probeerden buurtbewoners eventuele relschoppers te ontmoedigen – soms alleen met online oproepen, soms door dreigend door de straten te lopen. Er klonk kritiek op die vorm van burgerparticipatie: het geweldsmonopolie ligt immers bij de politie.

Wie de nadruk legt op het geweldsmonopolie, miskent dat veel conflicten geweldloos worden opgelost – ondermeer door burgers. „De orde wordt niet alleen bewaard door de politie”, zegt Marie Rosenkrantz Lindegaard, bijzonder hoogleraar sociologie aan de UvA. „Burgers spelen een belangrijke rol in het reguleren van conflicten in de openbare ruimte.”

Op de arm tikken

Met collega’s deed Lindegaard onderzoek naar de manier waarop omstanders ingrijpen in conflictsituaties. Hiervoor bestudeerden ze beelden van beveiligingscamera’s in Nederland, Engeland, Denemarken en Zuid-Afrika. „Als de politie minder aanwezig is, hebben bepaalde groepen de neiging haar werk over te nemen”, zegt Lindegaard.

Maar wat doen die burgers dan? Geweld gebruiken mogen ze niet. Mensen die ingrijpen, komen vaak eerst dichterbij staan, tikken de vechtersbaas op de arm, spreken hem aan, vertelt Lindegaard. „Burgers kunnen niet het werk van de politie overnemen, maar ze kunnen mensen er wel op wijzen dat hun gedrag afgekeurd wordt.” Dit lijkt misschien een riskante methode, maar slechts 15 procent van de mensen die ingrijpen wordt zelf slachtoffer van geweld, zegt Lindegaard – en onder ‘geweld’ worden meestal duwtjes verstaan.

Uiteraard zijn ingrepen bij opstootjes in het ‘normale’ leven iets anders dan het preventief afschrikken van groepen relschoppers. Maar Lindegaard gelooft wel dat haar bevindingen ook in deze context relevant zijn. Zo bleek uit haar onderzoek dat mensen eerder geneigd zijn in te grijpen als de dader tot dezelfde sociale groep behoort. Dat was dinsdag te zien in Amsterdam Zuidoost: de buurtbewoners bij het station waren in veel gevallen zelf ouders van jongeren uit de buurt.