Opinie

De EU kan gelijk krijgen en de vaccin-oorlog toch verliezen

In Europa

Bij de knetterende ruzie tussen Ursula von der Leyen en AstraZeneca over vaccins die niet geleverd worden, is de reputatie van de Europese Unie het meest in het geding.

Allereerst: wat was er gebeurd als elk EU-land vaccins voor zichzelf had geregeld, als de Europese Commissie niet namens de 27 had onderhandeld? Dan was iedereen vechtend over het kleed gerold. Grotere landen hadden vaccins gekregen (vooral Duitsland en Frankrijk, die farmaceuten hebben), kleinere landen niets. In een furieuze bidding war was iedereen met hogere bedragen gaan smijten om vaccins te krijgen. Alleen grotere landen houden dit vol. Farmaceuten hadden zo sterk gestaan dat ze aansprakelijkheid over kwaliteit en deadlines op regeringen hadden kunnen afwentelen, en zelf buiten schot hadden kunnen blijven.

Kijk naar de Balkan en de Kaukasus. Iedereen wil westerse vaccins: AstraZeneca, Moderna, Pfizer. Maar bijna niemand krijgt iets. Farmaceuten zien Kosovo of Moldavië nu niet staan. Die landjes moeten Russisch of Chinees spul kopen, of wachten tot de eerste Covax-kruimels – het project met gratis vaccins voor arme landen – hun kant op komen.

Daarom liften kleine landen als Zwitserland en Noorwegen, die niet in de EU zitten, mee met aanbestedingen van de EU: als je solo opereert, moet je achteraan aansluiten. Alleen grotere, rijkere landen waar vaccins worden geproduceerd hebben individueel een kans.

Daar komen de Britten om de hoek. Brussel bood hun aan om mee te doen. Ze zeiden nee. Ze wilden zelf de boer op.

Zij wisten: de EU krijgt, omdat het namens 27 landen opereert, goedkopere vaccins dan wie ook. Ook kan het contracten met meerdere producenten tegelijk sluiten – als er eentje niet, of laat, levert, is dat geen ramp. Als land alleen kun je niet met meerdere bedrijven in zee: te duur. Je gokt dus op één of twee contracten, en hoopt dat je geluk hebt. Als de farmaceut rotzooi levert, of niets, ga je dubbel het schip in: jij kunt niet prikken en farmaceuten accepteren zelden aansprakelijkheid.

Londen nam dus grote risico’s. Het zette in op datgene waar de EU níét goed in is: razendsnel opereren, buiten gangbare procedures om. De calculatie was: we zijn duurder uit, nemen meer gezondheidsrisico en hebben juridisch geen poot om op te staan als er iets misgaat – maar wij zijn sneller. Snelheid is cruciaal: het gaat om mensenlevens.

Daarom had Londen sneller dan Brussel een contract met AstraZeneca. Kwestie van cutting corners en oekazes van hogerhand. De EU onderhandelt keihard, maar het contract moest wel langs 27 hoofdsteden. Ook testen en goedkeuren van vaccins gaat trager in de EU. Procedures moeten eerlijk zijn en rigoureus, anders worden sommigen jaloers. Her Majesty’s Government, daarentegen, hijgt testlabs in de nek.

Toen de Britse productie stokte, stuurde AstraZeneca het VK vaccins die in de EU waren gefabriceerd. Nu stokt de Europese productie – 60 procent! –, en willen wij doses made in Britain. Onmogelijk, poe-haade AstraZeneca, half Brits. Het VK heeft exportrestricties voor vaccins.

Von der Leyen kreeg een fit. Ze is zelden zo boos gezien. Zij weet: we kunnen de beste en goedkoopste vaccins hebben, maar burgers hebben het gehad met corona en willen nu snel een shot. Wat het ook kost.

De Commissie zit in een onmogelijke positie. Lidstaten zijn razend. Regeringen staan politiek onder druk omdat ze traag zijn met prikken, zoals Nederland en Duitsland, die dit jaar verkiezingen hebben (Berlijn raadt ouderen nu AstraZeneca-vaccins af – toeval?). Regeringen zeggen dat de Commissie slechte contracten sluit. Die ontkent: AstraZeneca zou juist – uniek – aansprakelijk zijn voor vertragingen.

Maar so what, uniek? Een rechtszaak kost maanden, jaren – vele doden verder. De EU kan gelijk krijgen en deze vaccinoorlog toch grandioos verliezen.

Driemaal raden wie zich hier mateloos op verheugen. Voor Brexiteers is dit de perfecte revanche.

Caroline de Gruyter schrijft wekelijks over politiek en Europa.