Recensie

Recensie Boeken

Apotheker die eigenlijk kunstenaar was

Apotheek Oey | Amsterdam In de apotheek die tot 1987 op Prinsengracht 128 gehuisvest was werden klanten die pillen kwamen halen getrakteerd op een performance. Met dank aan apotheker annex kunstenaar Oey Tjeng Sit. Over hem en de apotheek is nu een boek verschenen.

Apotheker Oey Tjeng Sit aan het werk als kunstenaar, 1986.
Apotheker Oey Tjeng Sit aan het werk als kunstenaar, 1986. Foto Niels Westra

Er is opmerkelijk weinig veranderd aan de gevel van Prinsengracht 128 in Amsterdam sinds de legendarische apotheek Oey in 1987 de deuren sloot. De Amsterdamse-Schoolachtige winkelpui die omstreeks 1920 werd gebouwd toen er een apotheek in het grachtenpand werd gevestigd, is grotendeels intact gebleven. Alleen de linker van de twee etalages die de ‘apotheekhoudende kunstenaar’ Oey Tjeng Sit (1917-1987) vele jaren als expositieruimte gebruikte, is opgeofferd aan een tweede deur, naast de oude toegangsdeur in het midden.

Prinsengracht 128 anno 2021. Foto Hennie Buisman

Maar op de kleur van het houtwerk na – nu bordeauxrood, vroeger gebroken wit – is het rechter raam nog precies zo als in 1987. In de etalage wordt zelfs nog altijd geëxposeerd. Zo zijn er nu een abstract doek en een stalen sculptuur van twee Australische kunstenaars te zien.

Oey Tjeng Sit toonde niet alleen werken van hemzelf en bevriende kunstenaars in de etalages van zijn apotheek op de hoek van de Prinsengracht en de Nieuwe Leliestraat. Met een vier uur durende performance van de Duitse kunstenaar Thomas Niggl in 1973 begint theatermaker René Oey (1953), een van de drie kinderen van Oey Tjeng Sit en zijn vrouw Liesje de Vita, zijn onlangs verschenen Apotheek Oey. Een Amsterdamse familiegeschiedenis.

In laconieke, recht-voor-z’n-raap-zinnen beschrijft Oey de voorstelling waarbij Niggl eerst voorwerpen beplakte met kranten, vervolgens de etalage en ten slotte zijn eigen ontklede zelf, terwijl de medewerkers van apotheek Oey hun pillen bleven draaien en klanten hun medicijnen en drop kwamen halen. Vader Sit bekeek de performance rustig vanaf de straat en maakte er dia’s van; moeder Liesje, universitair docent aan het Instituut voor Neerlandistiek, zat in de huiskamer boven de apotheek, zoals altijd, onverstoorbaar te lezen, terwijl ze de ene na de andere sigaret opstak.

Schilderij Een doorsnee Amsterdamse familie van William Lindhout uit 1984, met Oey Tjeng Sit (r), Liesje de Vita en hun drie kinderen. Foto uit besproken boek

Kunst als grote liefde

In 1958 had Oey Tjeng Sit de apotheek overgenomen. Twintig jaar eerder was Sit, een half-Chinese Indonesiër, naar Nederland gekomen om ‘pharmacie’ te studeren, eerst in Leiden en vervolgens in Amsterdam. Doordat Sit zich meer bezighield met tekenen en lezen, vlotte zijn studie niet en leek hij een eeuwige werkstudent met kunst als grote liefde te worden. Pas vijf jaar nadat hij in 1953 met Elise de Vita (1932-1985) was getrouwd en met haar de tweeling René en Hester had gekregen, voltooide hij na twintig jaar zijn studie en werd hij apotheker.

Twee jaar na de overname van de apotheek kreeg het echtpaar een derde kind, Alexander, die volgens René Oey de inspiratiebron was voor Een wonderkind of een total loss, het verhaal uit 1967 van Willem Frederik Hermans, met wie Sit in de oorlogsjaren bevriend was geraakt. Pas in 1970 zou de notoire ruziemaker Hermans de vriendschap met Sit beëindigen. René Oey weet niet precies waarom, maar volgens Alexander was het gedweep van zijn vader met de grote roerganger Mao de voornaamste reden.

Net als eerder zijn studie farmacie was de apotheek bijzaak voor Sit. „Eigenlijk moet je zeggen dat Oey helemaal geen apotheker was”, zegt Evie Go, een van de vele medewerkers, vrienden en kennissen van zijn vader en moeder die Oey met uitvoerige citaten uit interviews en brieven opvoert in zijn Amsterdamse familiegeschiedenis. „Hij regelde het zo dat wij assistenten de toko draaiende hielden, zodat hij weg kon. (-) Een kunstenaar, dat was hij, maar een apotheker, nee...”

Prinsengracht 128 (Apotheek Oey) in 1967. Foto CP Schaap/Stadsarchief Amsterdam

Als kunstenaar had Sit dan ook meer succes dan als apotheker. In de vroege jaren zeventig, toen Liesje de Vita na de door studenten ontketende marxistische ‘revolutie’ aan de Universiteit van Amsterdam in haar werk op een zijspoor was geraakt en wegzonk in zware depressies, groeide Sit met zijn tekeningen, collages en frottages juist uit tot een „gevierd kunstenaar”, zoals Oey hem noemt. Rijk werd Sit niet van zijn kunst, zodat hij kort voor zijn dood – door een verkeersongeval in de herfst van 1987 – Prinsengracht 128 moest verkopen om zijn schulden aan onder meer de belasting te voldoen. Maar bij zijn dood was hij, de „nestor van de window art”, nog altijd een bekende Amsterdamse artist’s artist, die kon bogen op tentoonstellingen in binnen- en buitenland.

Juist aan het werk dat Sit als kunstenaar maakte, schenkt René Oey opvallend weinig aandacht in Apotheek Oey. Misschien komt dit doordat hij als jongen weinig moest hebben van Sits kunst die als een muur tussen hem en zijn vader in stond. In ieder geval maakt Oey uitvoerig duidelijk dat een apotheekhoudende kunstenaar als vader die niets ver- of gebood en zelfs de gierende gitaarsolo’s van Jimi Hendrix „boeiend” vond, ook nadelen had.

Intimiderende werking

Want al mochten Sits kinderen de oude kassa in de apotheek gebruiken als flappentapper en maakte Alexander met grondstoffen uit de apotheek ongehinderd zware vuurwerkbommen, echt contact met hun vader kregen ze niet. En hoewel Sit zich zelden ergens negatief over uitliet, gingen er van de duizenden boeken waarmee de woning boven de apotheek was volgestouwd en de kunst waarmee hij in gedachten altijd bezig was, een intimiderende en benauwende werking uit. Al bleef het onuitgesproken, de kinderen van Oey Tjeng Sit en Liesje de Vita wisten dat er van ze werd verwacht dat ze een universitaire studie zouden volgen of iets in de kunst zouden gaan doen.

René Oey: Apotheek Oey. Een Amsterdamse familiegeschiedenis. Uitgeverij De Vita, 314 blz. € 25,-.

●●●●

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.