Vruchtbaarheidstesten geven een (vals) gevoel van zekerheid

Zwanger worden Met een doe-het-zelf-test kunnen vrouwen meer informatie over hun eigen vruchtbaarheid krijgen. Maar wat zegt zo’n test nou eigenlijk? „Zwanger worden is gooien met een dobbelsteen, dat kun je niet plannen.”

Illustratie Getty Images

„Een slimme meid krijgt haar kind op tijd.” Zo betuttelend als die opdracht klinkt, zo actueel is de slagzin, dit jaar precies dertig jaar oud, nog steeds. Want echt ernaar geluisterd hebben we niet. Sterker nog: sinds gynaecologen in 1991 aan de bel trokken is de gemiddelde leeftijd waarop vrouwen hun eerste kind krijgen met nog eens twee jaar gestegen, naar 30 jaar in 2019. De leeftijd van mannen steeg net zo hard, naar 33 jaar.

Het dilemma van deze tijd is natuurlijk dat veel vrouwen het wel wéten. De kans op een spontane zwangerschap neemt naarmate we ouder worden af, de kans op een miskraam of afwijking toe. Maar ondertussen worden mannen én vrouwen ook geacht hun carrière op de rit te hebben – als het even kan met een vast contract. En joh, het lukt zoveel stellen toch ook nog na hun dertigste, kijk maar om je heen. Bovendien is er altijd nog ivf. En, minstens zo belangrijk: de keuze om zwanger te willen worden, en wanneer, is er één van onszelf. Zoiets is niet aan artsen, niet aan bezorgde gynaecologen.

Sarah Sluimer schrijft: Zwanger of niet, dat is niet aan Gommers

En toch bewijst het aantal commerciële vruchtbaarheidstests dat online al jaren te krijgen is, dat die keuze ook een kwetsbare kant heeft. Vooral voor mannen staat het internet vol met, vaak twijfelachtige, tests die de kwaliteit van hun zaadcellen zouden meten. En ook voor vrouwen zijn er urinetests, vergelijkbaar met doorsnee zwangerschapstests, die op basis van hormoonwaarden wankele voorspellingen over hun hoeveelheid eitjes doen.

De wildgroei aan zulke tests laat zien: veel jonge mensen hebben wel degelijk de angst te laat te zijn. Dezelfde jonge vrouwen en mannen die pas een kind willen wanneer hun zorgvuldig opgebouwde carrières en stabiele relaties dat toelaten, twijfelen ook of ze er wel goed aan doen hun kinderwens uit te stellen tot de omstandigheden perfect zijn. Dus iets meer informatie waarop zij hun keuzes kunnen baseren: ja, graag.

Voor ondernemer Anne Marie Droste (31) kwam dat besef anderhalf jaar geleden, toen ze haar baan in Singapore opzegde om met haar vriend de wereld over te reizen. Ze beschouwde zichzelf als goed geïnformeerd, dacht: bijna dertig is nog „hartstikke jong” – ik heb nog wel even. Maar ondertussen zag ze in haar omgeving ook dat zwanger worden niet bij iedereen gemakkelijk ging. En dat maakte haar, net zoals zoveel vrouwen, benieuwd naar haar eigen kansen. Droste: „Ik wilde vooral weten: is het dom om nu te gaan reizen? Ben ik straks te laat? Ik ben die hoogopgeleide millennial die alles wil kunnen plannen.”

In Singapore kon ze zich destijds voor veel geld laten testen op de meest voorkomende oorzaken van een verminderde vruchtbaarheid. Uit die test rolde een relatief lage waarde van het Anti-Müller-hormoon (AMH), dat geldt als een voorspeller voor de hoeveelheid eicellen die een vrouw heeft. Ze schrok daarvan. „De gemiddelde vrouw heeft 10 procent kans om voor haar 45ste in de overgang te komen, ik had 30 procent kans.” Ze wist: het is een kwestie van kansen, niet van zekerheden. En toch voelde het besluit dat ze daarop nam als een weloverwogen keuze, zegt Droste. Ze laat haar eitjes invriezen.

Daar heeft misschien niet iedereen de middelen voor, zegt ze, maar de informatie om zulke afwegingen te kunnen maken, gunde ze meer vrouwen. Dus toen het hele reizen door de coronacrisis niet doorging, bracht ze in maart vorig jaar samen met arts Noor Teulings en productmanager Ling Lin een vruchtbaarheidstest op de markt, onder de naam Grip. Bedoeld om vrouwen meer informatie te geven over hun eigen vruchtbaarheid.

Zesentwintig zwakke eitjes

Die thuistest à 159 euro is niet de eerste commerciële vruchtbaarheidstest, maar wel een relatief dure, en nogal uitgebreide. Een met een goede reclamecampagne bovendien, waardoor de test al snel op sociale media verscheen en de nodige kritiek vanuit de medische wereld kreeg. Zoiets complex als de kans op een zwangerschap is helemaal niet in persoonlijke voorspellingen uit te drukken, was de grote gemene deler.

Voor de test neem je thuis je eigen bloed af, met een prikje in je vinger. Dat bloed stuur je op naar een bloedlaboratorium, waar de vier (volgens de richtlijn voor huisartsen) hoofdredenen voor een verminderde vruchtbaarheid bij vrouwen worden onderzocht. En voilà: tijdens een gesprek met de arts-assistent van Grip krijg je meer inzicht in jouw testresultaten en jouw positie op de vruchtbaarheidscurve.

Klinkt simpel. Maar is het dat ook?

De meest bepalende factor is leeftijd, daarna komt leeftijd, dan komt er heel lang niks

Was dat maar zo, reageert Annemiek Nap, gynaecoloog in het Radboudumc in Nijmegen en hoogleraar voortplantingsgeneeskunde. „Onze vruchtbaarheid is zo’n ingewikkeld geheel, dat het moeilijk is er iets over te zeggen op basis van een paar factoren. De meest bepalende factor is leeftijd, daarna komt leeftijd, dan komt er heel lang niks, en vervolgens tellen een paar andere dingen.”

Toch kunnen die ‘paar dingen’ wel belangrijk of op zijn minst interessant om te weten, is de filosofie van Grip. Iets weten is altijd beter dan niets, als het aankomt op keuzes maken.

We nemen de test per onderdeel door. Te beginnen bij het AMH-hormoon, dat iets over de ‘reservecapaciteit’ van de eierstokken zegt. Is de waarde van het AMH-hormoon hoog, dan zijn er veel actieve eitjes aanwezig, en vice versa. „Toen gynaecologen dat hormoon ontdekten, dachten we: eindelijk een voorspeller van de vruchtbaarheid van vrouwen. Maar in de praktijk werden veel vrouwen met een laag AMH toch probleemloos zwanger.” Heel kort door de bocht: één kwalitatief goed eitje kan genoeg zijn voor een zwangerschap. En 26 zwakke eitjes kunnen evengoed onvruchtbaar maken.

Grip onderzoekt het bloed daarnaast op antistoffen voor chlamydia, die duiden op een – al dan niet ontdekte – infectie met chlamydia in het verleden. Zo’n infectie vergroot de kans op verstopte eileiders. Je wordt ook getest op een mogelijke indicatie voor PCOS, een aandoening die de menstruatiecyclus onregelmatig kan maken. En dan is er nog het schildklierhormoon, waarmee een afwijkende schildklierwerking kan worden ontdekt. Ook dat vergroot de kans om moeilijk zwanger te worden.

Nap wijst er allereerst op dat een regelmatige menstruatiecyclus leidend is voor de vruchtbaarheid. Heb je volgens de uitkomsten van de test bijvoorbeeld mogelijk PCOS, maar tóch een regelmatige cyclus, dan kun je ervan uitgaan dat er een (te voorspellen) eisprong is. En met een onregelmatige cyclus kun je heel goed bij je huisarts aankloppen, zegt Nap. Om uit te zoeken wat daar te oorzaak van kan zijn, en of het nadelig is voor je vruchtbaarheid.

Onterechte geruststelling

Maar veel belangrijker is volgens de gynaecoloog dat de uitkomsten van de test slechts een kansberekening opleveren, geen zekerheid. Ja, een verstoorde schildklierwerking of PCOS kunnen verminderd vruchtbaar maken. Maar het hóéft niet. En was dat niet juist waar veel vrouwen en ook mannen behoefte aan hebben? Een eenduidig antwoord op de vraag: kunnen we nog even wachten, of niet?

Check je zaad, want onvruchtbaarheid is ook een mannenzaak

Nu claimt Grip ook niet te kunnen voorspellen hoe vruchtbaar een vrouw precies is, of hoe snel ze zwanger zal worden. Natuurlijk – of het lukt, dat weet je pas wanneer je er samen aan begint, zegt Anne Marie Droste. „Zwanger worden is gooien met een dobbelsteen, dat kun je niet plannen. Maar je kunt wél beter begrijpen wat jouw situatie is, en op basis daarvan bewuste keuzes maken, of jezelf verder laten onderzoeken.” En dan bij voorkeur niet pas wanneer je 38 bent, „omdat je nooit hebt stilgestaan bij de risico’s”.

Fertiliteitsarts Tessa Cox van het Medisch Centrum Kinderwens in Leiderdorp ziet inderdaad de meerwaarde van die bewustwording, mits dat leidt tot minder, en niet meer uitstelgedrag. Bij een klein deel van de vrouwen zullen testresultaten leiden tot medisch vervolgonderzoek, zegt ze, waarin een concrete afwijking wordt gevonden. „En dat die vrouwen hun zwangerschap vervolgens niet nodeloos uitstellen, lijkt me een positieve ontwikkeling.”

Toch maakt ze zich tegelijkertijd zorgen over de vrouwen die onnodig bang, of onterecht gerustgesteld worden. In haar praktijk ziet ze mensen wel vaker rigoureuze conclusies aan doe-het-zelf-tests verbinden. „Die gaan er dan al helemaal van uit dat zwanger worden nooit meer zal lukken, terwijl dat niet zo hoeft te zijn.” Andersom kunnen uitslagen ook een vals gevoel van zekerheid geven. Zo vreest ze dat een deel van de vrouwen zal denken nog wel eventjes te hebben, op basis van goede testresultaten. Terwijl zulke resultaten evenmin garanderen dat je snel zwanger zult worden.

Verstandige keuzes

Maar is dat wel zo? Stellen vrouwen die meer inzicht hebben gekregen in hun eigen vruchtbaarheid hun kinderwens langer uit dan ze anders hadden gedaan? Droste betwijfelt dat. Zij is er juist van overtuigd dat meer bewustzijn over het onderwerp leidt tot verstandigere keuzes.

En daarmee raakt ze misschien wel het gevoeligste punt van het debat dat de afgelopen maanden rondom haar Grip-test werd gevoerd. Is het niet gek dat vrouwen worden geacht financieel onafhankelijk te zijn – dat we er als maatschappij op hameren dat ze carrière maken. Maar dat diezelfde vrouwen vaak maar weinig over hun eigen vruchtbaarheid en de risico’s die daarbij horen weten?

We willen dat we helemaal kloppen, dat we opgelucht kunnen ademhalen als ons lichaam werkt

Voor gynaecologen lijkt dat een moeilijk evenwicht. Natuurlijk juichen zij meer informatie over vruchtbaarheid toe. Helemaal als dat ervoor zorgt dat mannen en vrouwen hun kinderwens niet onnodig uitstellen, en vrouwen met allerlei problemen, zoals een onregelmatige cyclus, sneller bij de huisarts terechtkomen. Een laagdrempelig gynaecologenspreekuur voor vrouwen met vragen – fertiliteitsarts Cox tekent ervoor. Maar al die persoonlijke informatie kan ook bezorgd maken, en tot onnodige onderzoeken leiden. Onderzoek dat veel geld kost, en voor vrouwen niet altijd even prettig is.

Bovendien ligt ons streefniveau tegenwoordig zo hoog, zegt gynaecoloog Nap. „We willen dat we helemaal kloppen, dat we opgelucht kunnen ademhalen als ons lichaam werkt. We willen onze levens tot in de puntjes kunnen organiseren en plannen.” In haar praktijk ziet Cox dat vrouwen zich soms volledig verliezen in hun kinderwens. „Ze maken hele zelfstudies met kalenders, temperaturen en voeding, om maar het gevoel te krijgen dat zij er alles aan hebben gedaan.”

Terwijl wel of niet zwanger worden eerder een kwestie van pech of geluk is, dan van de juiste keuzes maken. En verreweg de meeste vrouwen worden, ook na hun dertigste, gewoon spontaan zwanger.

Hoe ethisch is het dan eigenlijk om die informatie te verkopen? Droste: „Ik denk ook niet dat deze test het gouden antwoord is. Ik vind alleen wel dat íémand vrouwen van meer informatie moet voorzien. Daar zitten ze op te wachten.”