Opinie

De campagne op tv: spektakel of inhoud?

Publieke omroep De talkshows geven te veel ruimte aan onzin. houdt zijn hart vast voor de verkiezingen.
Welmoed Sijtsma en Jort Kelder, presentatoren voor WNL van Op1.
Welmoed Sijtsma en Jort Kelder, presentatoren voor WNL van Op1. Foto Sander Koning / ANP / KIPPA

De talkshow Op1, hooggewaardeerd op de burelen in Hilversumse en in Amsterdamse redactieruimtes, kan op steeds meer kritiek rekenen. Onlangs beschreef H.M. van den Brink hoe het kijkcijfersucces Op1 een symptoom is van een publieke omroep die „liever meningen brengt dan feiten” (‘Eigen signatuur’ pakt rampzalig uit, 23/1).

Doet het ertoe? Wat is er tegen het succes van een talkshow? Er komen Tweede Kamerverkiezingen aan, op 17 maart, en de campagne zal zich vooral bij de talkshows afspelen. Ik weet zeker dat de redacties al bezig zijn afspraken te maken en zoveel mogelijk exclusiviteit te bedingen. Ik houd m’n hart vast, want ik ben boven alles ook een kiezer.

Het ging begin vorig jaar over de ‘talkshowoorlog’. Daarna vaak over viroloog Ab Osterhaus – men sprak al gekscherend over ‘Ab1’. Over de false balance tussen een deskundige in gesprek met Famke Louise. In ieder geval is ophef gewenst, en dat lukt meestal wel.

Kort geleden was Op1-presentator Jort Kelder zelf onderwerp van discussie. Kelder had zijn kennis Baudet en diens joker Van Haga in de uitzending. Kelder loste als vragensteller langzaam op als de cheshire cat van Op1, alleen een ironische glimlach achterlatend. Maar Jort Kelder is niet het probleem. Dat zit dieper.

Snelle meningen en hanige handigheid

In 1988 kwam ik bij het NOS Journaal in Den Haag werken. De verkiezingen van 1989 waren de eerste waarbij de lijsttrekkers via toen nieuwe satellietverbindingen rechtstreeks in het achtuurjournaal werden bevraagd. En tegelijk de laatste, want daarna grepen de spindoctors de macht in de campagnes.

Het beeld was toen dat 10 à 15 zetels van partij wisselden op basis van verslaggeving in met name het Journaal. Daarna kwamen de tv-debatten, steeds verder geformatteerd, want het moest wel leuk blijven. De impact was groot. Denk aan het RTL-debat waarin premier Balkenende tegen Mariëlle Tweebeeke zei dat ze „zo lief keek” en de verkiezingen verloor.

Lees ook deze tv-recensie: Jort Kelder doet zijn werk niet goed

In 2017 werd de hele campagne beheerst door de gezamenlijke uitzendingen van Jeroen Pauw en Eva Jinek, waar iedere lijsttrekker op journalistieke wijze werd doorgezaagd en mensen als Jan Roos en in mindere mate Thierry Baudet van hun zelfbedachte troon vielen. Pauw en Jinek, die konden interviewen.

En nu? Nu gaan we vrees ik de overtreffende trap meemaken, tijdens de komende campagne. Spektakel. Lollige filmpjes. Boze burgers. Snelle meningen en hanige handigheid in plaats van onderzoek en analyse. Winst- en verliesvoorspellingen door Haagse journalisten die verder werken aan hun tv-persoonlijkheid. Peilingen! Veel van die elementen zijn niet nieuw, maar ze vormen in de cocktailshaker van de talkshow een giftige drank.

De ‘Kelderisering’ van de talkshow

Want er is in vier jaar meer veranderd. Volgens de leiding van de talkshows is een debat tegenwoordig een gesprek tussen een wetenschapper en een anti-vaxer. Een podium voor radicaal-rechts (want we zullen eens een nieuwe Fortuyn missen) en het nagenoeg negeren van alles-met-een-kleurtje. Een rondje onzin vertellen zonder scherpe bevraging (Baudet en Van Haga). En snel weer door. Natuurlijk zitten er ook verstandige mensen, maar het evenwicht is zoek. Complexiteit is een vies woord in plaats van een aansporing tot toegankelijkheid.

Lees ook: Op1 toont ongenadig de problemen van de publieke omroep

Een tijdje geleden had ik het over de ‘Premisering’ van het debat, naar Prem Radakishun, die vaak werd uitgenodigd, niet omdat hij overal wat van wist, maar omdat hij zo flink herrie kon maken. Nu heb je – met alle respect – daar de Kelderisering van de talkshow bij: de presentator die presenteert maar inhoudelijk afwezig is.

We kunnen het ons niet veroorloven. Dit is de tijd van complotdenken, nepnieuws, pseudowetenschap, alternatieve feiten, ontkenning van verkiezingsuitslagen. De tijd waarin voor veel te grote groepen mensen een nepwerkelijkheid voor de waarheid schuift en de kwetsbaarheid van onze democratie via de ingeslagen ruiten en de doodgeslagen politieman in het Capitool werd bewezen. En ook dit Amerikaanse exportproduct is hier sterk aanwezig, hebben we na de invoering van de avondklok gemerkt. Dat vergt een andere houding en benadering, zeker voor een talkshow als Op1 dat zo prominent het debat en de campagne beheerst. Een andere opvatting over journalistiek, kwaliteit, en relevantie. Mede daarvoor hebben we de NPO.