Beeld uit Urlaub in Deutschland van Wunderbaum. Met Johan Simons en Elsie de Brauw in de sauna.

Foto Wunderbaum

Die landerige zomer van 2020

Theatergroep maakt film Acteursgroep Wunderbaum raakte gefascineerd door de combinatie van verveling en lichte onrust die vorige zomer kenmerkte. De vijfdelige film Urlaub in Deutschland onderzoekt de consequenties van corona op de zomervakantie.

‘Een héle zomer in eigen land? Dat leek de meeste mensen hier in Duitsland echt een nachtmerrie.” Zelf bleef theatermaker Walter Bart het afgelopen jaar ook de hele zomer in zijn woonplaats Jena in Oost-Duitsland. Die collectieve, noodgedwongen vakantie in eigen land werd het uitgangspunt voor de ‘slow movie’ Urlaub in Deutschland, waarin Bart met zijn theatercollectief Wunderbaum en het ensemble van Theaterhaus Jena de consequenties van de coronapandemie op de zomervakantie onderzoekt.

Met als vragen: wat zijn de voor- en nadelen van lokaal toerisme en, in het verlengde daarvan, het wegblijven van internationaal toerisme?

De vijf afleveringen van de filmreeks worden vanaf deze donderdag in vijf dagen online vertoond via de website van coproducent Theater Rotterdam.

Acteursgroep Wunderbaum werd in de zomer van 2001 opgericht door toneelspelers Walter Bart, Matijs Jansen, Marleen Scholten, Maartje Remmers en Wine Dierickx, die net gezamenlijk waren afgestudeerd aan de Toneelacademie Maastricht. Ze opereren vanuit Rotterdam, maar spelen vrijwel vanaf het begin veel internationaal. Toen er begin 2018 een vacature opdook voor een nieuwe artistieke leiding bij Theaterhaus Jena (er werd specifiek gezocht naar een collectief om het theater te bestieren), besloot de groep te solliciteren. Ze werden uit 63 aanmeldingen gekozen.

Dat verklaart dat Walter Bart in de zomer van vorig jaar de coronapandemie meemaakte vanuit Jena, een middelgrote studentenstad in de deelstaat Thüringen. „Net als in Nederland gaan veel mensen in Duitsland in de zomerperiode naar Zuid-Europa. Maar ineens moest de hele zomerinvulling finaal op de schop. We zagen hoe de inwoners tegen wil en dank vakantie in eigen land moesten vieren en dat vonden we een mooi gegeven om te onderzoeken.”

Bart, die inmiddels ruim twee jaar met zijn gezin in Jena woont, schetst zijn woonplaats als „een provinciestadje met een typisch Oost-Duitse slaperigheid”. „Maar het is ook weldadig groen. Jena ligt midden in de heuvels en is omringd door bossen. Door het mooie weer tijdens de zomer, stond al die natuur op springen. Dat was de paradox: de wereld leek bijna perfect, maar tegelijkertijd was er constant die dreiging van dat virus.”

Beeld uit Urlaub in Deutschland van Wunderbaum. Foto Wunderbaum

Toeristen

Om het stilgevallen leven in Duitsland op film te verbeelden, bedachten ze een aantal verhaallijnen en vroegen verschillende bevriende kunstenaars mee te werken. Zo spelen Johan Simons en Elsie de Brauw twee Nederlandse toeristen die heel bang zijn om corona te krijgen. En Thomas Thieme (o.a. Das Leben der Anderen) speelt een toeristengids in de stad Weimar, die ineens werkloos is en dus maar virtuele tours aan China gaat aanbieden.

Beeldend kunstenaar Florian Schaumberger werd gevraagd om de film te regisseren. Het resultaat werd vorige zomer in Jena vertoond op het plein bij het theater. „We hebben een buitenbioscoop gebouwd, met een groot scherm, ligstoeltjes, palmbomen en een zwembad. Daar konden we elke avond honderdvijftig mensen kwijt.”

De context van de vertoningen in Nederland is door het huidige maatregelenpakket een stuk soberder: toeschouwers kunnen vijf dagen lang een aflevering van de reeks thuis streamen. De vijf delen worden dagelijks ingeleid door een live-voorgesprek dat Walter Bart via Zoom voert met internationale gasten, over de per land verschillende coronamaatregelen.

Beeld uit Urlaub in Deutschland van Wunderbaum.
Foto Wunderbaum
Beeld uit Urlaub in Deutschland van Wunderbaum.
Foto Wunderbaum
Beelden uit Urlaub in Deutschland van Wunderbaum.
Foto’s Wunderbaum

Volgens Bart staat de zomervakantie metafoor voor een universeel gevoel van escapisme. „Vakantie is voor mensen hier een belangrijke periode om even te ontsnappen aan die Alltag – het leven van alledag. Maar vorige zomer lag juist die dagelijkse realiteit onder een vergrootglas. Iedereen werd nadrukkelijk geconfronteerd met de sleur waarin je altijd leeft, en dat in een periode waarin niets mag en dus niets gebeurt.”

Belangrijk was de thematiek niet alleen vanuit het Duitse perspectief te benaderen: de groep, die in bijna twintig jaar een flink internationaal netwerk heeft opgebouwd, vroeg specifiek ook aan kunstenaars in andere landen om filmmateriaal aan te leveren. Ze werkten samen met kunstenaars uit China, Frankrijk, Spanje, Hongarije en Brazilië. Overkoepelende vraag was hoe de zomervakantie in dat land tijdens de pandemie werd vormgegeven.

Dat internationale samenwerken was enerzijds uit solidariteit – „we wilden ons productiebudget gebruiken om mensen zonder vaste contracten, die nu geen werk hebben, te ondersteunen” – maar heeft ook een belangrijke inhoudelijke drijfveer. Door in de film perspectieven uit verschillende landen te belichten, probeert Wunderbaum de complexiteit van het toerisme-vraagstuk te tonen. „Zo was het opbloeien van lokaal toerisme in Thüringen misschien een verrijking, maar voor Zuid-Europese landen is het funest als alle vakantiegangers uit het buitenland wegblijven. Die twee houden direct verband met elkaar.”

We hebben er bewust veel saaie shots ingestopt. Dát was de realiteit deze zomer

Walter Bart Wunderbaum

De bijdragen die ze uit de verschillende landen ontvingen lopen uiteen, maar worden samengehouden door een gemeenschappelijk sentiment. „Het gevoel van stilstand en herdefiniëren van wat belangrijk is, was in al die landen hetzelfde. Iedereen had volop tijd maar niets te doen. Er heerste een algeheel gevoel van verveling, maar dan wel in combinatie met een lichte onrust.”

Dat sluimerende gevoel van verveling heeft het tempo van de film in grote mate bepaald. Zelf noemen ze het een ‘slow movie’. „We zijn op zoek gegaan naar een soort Roy Andersson-achtige traagheid. We hebben er bewust veel saaie shots ingestopt. Mensen die eindeloos door een bouwmarkt slenteren, of op de computer oude vakantiefoto’s nog maar eens terugkijken. Dát was de realiteit deze zomer.”

Kansen

Tussen de scènes die ze zelf bedachten, monteerden ze de bijdragen die ze uit de andere landen ontvingen, en voegden daar weer documentair materiaal aan toe. „De hoofdvertelling is een televisieprogramma, een soort zomertalkshow waarin de verschillende bijdragen met elkaar worden verbonden. De presentatrice, gespeeld door Mona Vojacek Koper, ontvangt tussendoor gasten.”

Een van die gasten is bijvoorbeeld een toeristenexpert van Thüringen, die vertelt over de kansen die er liggen voor deze regio nu iedereen in eigen land op vakantie ging. „Thüringen is, hoe zal ik het zeggen, niet bepaald de meest spectaculaire deelstaat. Maar ineens kreeg de regio een enorme boost. Een beetje alsof Twente opeens zijn kansen ziet.”

Bart hoopt vooral dat de film aanzet tot nadenken over hoe we in Europa met toerisme om willen gaan. „Voor Centraal-Europa is toerisme een belangrijke baken van hoop. Maar tegelijkertijd maakt toerisme veel kapot. Dat zag je goed toen toeristen deze zomer wegbleven. Je ziet ineens de schoonheid van al die gebieden die normaal overspoeld worden met dagjesmensen.”

Beeld uit Urlaub in Deutschland van Wunderbaum. Met Johan Walter Bart drijvend in een zwembadje. Foto Wunderbaum

Toch denkt Bart dat in Oost-Duitsland toerisme de enige weg is naar meer levendigheid en leefbaarheid. „Na de val van de Muur is hier veel industrie weggegaan. Er is een hoop leegstand, een hoge werkloosheid en er wonen vooral oudere mensen. Veel steden hier, zoals Weissenfels of Greiz, hebben een rijke geschiedenis, in ieder stadje staat een grote schouwburg. Maar er is niemand om die zalen te vullen.”

Over toerisme maakte Wunderbaum eerder al een voorstelling. Superleuk, maar voortaan zonder mij (2017) was geïnspireerd op de essaybundel A Supposedly Fun Thing I’ll Never Do Again van David Foster Wallace en ging onder meer over doorgeslagen massatoerisme. Ter voorbereiding scheepte het theatercollectief een week lang in op een Duits cruiseschip dat over de Noordzee voer. Dat is in deze coronatijd haast niet meer voor te stellen, zegt Bart. „Het was eigenlijk het tegenovergestelde van de situatie nu. Op een cruiseschip zit iedereen voortdurend op elkaar gepropt, er is de hele tijd van alles te doen. Het is een vorm van rooftoerisme: zo’n schip meert aan, een paar duizend mensen plunderen in een paar uur tijd een stadscentrum en zijn dan weer weg. Daarvan hoop je toch dat het na corona definitief wegblijft.”

Hij denkt dat afgelopen zomer een herwaardering voor meer lokaal georiënteerde vakantie heeft opgeleverd. Al vermoedt hij dat veel mensen, zodra het weer mag, er toch wel weer „als een gek op uit zullen gaan”. Toegegeven, ook zelf hoopt hij voor aankomende zomer op niet nóg een Urlaub in Deutschland. „Ik ben vorige zomer in heel wat Duitse meertjes in de omgeving gesprongen. Lekker, maar ik moet toch eerlijk toegeven dat ik de Italiaanse stranden enorm heb gemist.”

Urlaub in Deutschland van Wunderbaum en Theaterhaus Jena. Gratis online te zien via theaterrotterdam.nl, van 28/1 t/m 1/2, 21:00u. Meer info: wunderbaum.nl