Na de rellen is de vraag: is de avondklok overhaast ingevoerd?

Het Gesprek van de Dag Den Haag is onthutst door de avondklokrellen. Maar hebben zij voldoende oog gehad voor de maatschappelijke gevolgen?

De politie houdt een relschopper aan in Rotterdam, maandagavond.
De politie houdt een relschopper aan in Rotterdam, maandagavond. Foto Marco de Swart/ANP

SGP-leider Kees van der Staaij wist het, ja: op Urk was er flinke weerstand tegen de avondklok. „Ik ging er zonder meer van uit”, zegt hij op maandag in zijn werkkamer in de Tweede Kamer, „dat de politie en het gemeentebestuur waren voorbereid op wat er kon gebeuren.” Het ging er wel veel heftiger aan toe dan Van der Staaij, met een grote achterban op Urk, van tevoren had kunnen bedenken. „De vernielingen, de brandstichting. Ik vond het onthutsend.”

VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff zag die zaterdagavond nog dat de politie op de meeste plekken relatief ongestoord kon werken. Maar een dag later ging het op veel plekken los. Hij kreeg het mee in appgroepen, waar beelden werden gedeeld. „Er werden rellen geschopt onder het motto van ‘we moeten onze vrijheid herwinnen’ en ‘we leven in een dictatuur’. Maar wat geeft die mensen het recht om brand te stichten en te plunderen? Wat heeft dat met vrijheid te maken?”

„Weerzinwekkend”, noemt Gert-Jan Segers van de ChristenUnie de rellen. „Een giftige cocktail van mensen die zich tegen de coronamaatregelen verzetten, mensen die met totaal misplaatste Tweede Wereldoorlogvergelijkingen aan komen zetten, aanhangers van extreemrechts én relschoppers die altijd op zoiets afkomen.”

De avondklok werd vorige week woensdag aangekondigd in een persconferentie door demissionair premier Mark Rutte. Er waren eerst nog grote bezwaren bij een meerderheid van de Tweede Kamer, maar het kabinet slaagde erin om een ruime meerderheid achter het plan te krijgen. Het Kamerdebat ging vooral over het aanvangstijdstip: half negen of negen uur.

Buikpijn

Zien politiek leiders een verband tussen dat besluit en de onlusten? „We hebben de avondklok gesteund, met buikpijn”, zegt Segers. „Dat het allemaal al zo lang duurt speelt veel mensen parten, denk ik. Maar niets rechtvaardigt dat je een Jumbo plundert of stenen gooit naar een ziekenhuis.”

Iedereen keurt het geweld en de rellen van zondag af. Maar bij een enkeling klinkt ook twijfel door. Is de avondklok er niet te snel gekomen, of te laat? Is de bevolking voldoende overtuigd geraakt van de noodzaak? En: kwam de avondklok na aanhoudend slechte berichten – scholensluitingen, uitgestelde vaccinaties, oprukkende mutaties – misschien wel erg hard aan?

GroenLinks-leider Jesse Klaver, die ondanks eerdere bedenkingen toch instemde, zegt: „Twee weken is het in Den Haag alleen maar over de avondklok gegaan. Het kabinet zei: de avondklok is de enige manier, zijn jullie voor of tegen? Dat is grondig misgegaan. De strijd tegen corona gaan we niet winnen met alleen geboden. Het doel, sociale contacten beperken, is uit het oog verloren. In plaats daarvan ging het alleen nog over het míddel.”

Het debat over corona moet „volwassener” gevoerd worden, zegt hij. „Daarbij hoort dat je kanttekeningen mag plaatsen bij keuzes die het kabinet maakt. Je moet kritisch kunnen zijn zonder meteen in het ‘tegen’-kamp geplaatst te worden.”

D66-lijsttrekker Sigrid Kaag, minister voor Buitenlandse Handel, noemt de rellen „ontwrichtend en bedreigend”. Ze zegt: „De gebruikelijke reflex in Den Haag is dan om alleen de incidenten te benoemen, maar geen reflectie toe te passen.”

Volgens Kaag hebben „maatschappelijke sentimenten een uitlaatklep (..) gevonden. Eerst het vaccineren dat vertraging opliep, toen de avondklok. Je weet nooit waarom mensen breken, maar de vermoeidheid in de maatschappij is verklaarbaar. De avondklok heeft grote symbolische waarde. Uit internationale crisiservaring weet ik dat we gedragswetenschappers een rol hadden moeten laten spelen. Hoe vallen maatregelen? Beperkingen als deze vergen enorme aanpassingen.”

‘Elastiek niet blijven uitrekken’

De SGP, meestal een trouwe steunpilaar van Rutte III, blééf tegen. Zijn partij, zegt Van der Staaij, vond het resultaat dat je ermee kon halen te onzeker. „Het was proactief bedoeld, tegen de dreiging van het Britse virus, maar het was ook speculatief. Het was vooral: beperking van sociale contacten helpt altijd. Wij hadden bedenkingen bij de toegevoegde waarde.”

Het was niet zozeer de weerstand op Urk maar „het draagvlak in z’n algemeenheid”, zegt Van der Staaij, dat zijn partij meewoog bij de beslissing om tegen te stemmen. In het debat zei hij: „Is het wijs om er steeds nóg een schep bovenop te doen? Je kunt een elastiek niet blijven uitrekken. Op een gegeven moment knapt het.”

Of het elastiek als beeld misschien al nét te veel was? Konden Urkers denken: Kees van der Staaij begrijpt dat er iets bij mij is geknapt? „Ik vraag me af of deze raddraaiers erg vatbaar waren voor mijn woorden. Ik heb er ook geen aanwijzing voor. Maar mocht het achteraf zo blijken te zijn, dan ben ik zeker bereid om in de spiegel te kijken.”

Premier Rutte kwam maandag met een scherpe veroordeling van de rellen. „Het is ontoelaatbaar”, zei hij. „Elk normaal mens kan hier alleen met afschuw kennis van nemen.” Die gedachte leeft breed in het kabinet. De relschoppers, is daar het idee, vertolken geen groter maatschappelijk ongenoegen, en dus kun je uit de rellen niet zomaar opmaken dat de bevolking een probleem heeft met de avondklok.

Ook fractievoorzitter Klaas Dijkhoff zegt dat het om „kleine percentages” gaat. „Veel mensen zijn het zat. Ik ook. En hoe langer het duurt, des te meer mensen vatbaar zijn voor complottheorieën over de overheid. Maar de goedwillende mensen moeten zien dat we stevig optreden tegen relschoppers. Die plaatsen zichzelf buiten de samenleving.”

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.