Opinie

De wet is een slang die alleen mensen zonder schoenen bijt

Tommy Wieringa

Tijdens de inauguratie van Joe Biden als 46ste president van de Verenigde Staten werd er flink getimmerd, geschuurd en gezaagd. Herstelwerkzaamheden aan democratie en rechtsstaat. De plechtigheid raakte me sterker dan ik gedacht had. Misschien omdat ik me de afgelopen vier jaar ook meer zorgen maakte dan ik gedacht had. (Nu zou ik het liefste vervolgen met een lofzang op dichteres van dienst Amanda Gorman – die voordracht! die vingers! die timing! die gele jas! – maar helaas, de plicht roept.)

In eigen land laat de Toeslagenaffaire zien dat je geen autocraat nodig hebt om democratische en rechtsstatelijke principes te ondermijnen. Een notoir wantrouwige overheid met een omvattend risicoprofileringssysteem om veelal etnisch geprofileerde burgers te vervolgen werkt ook.

Ruttes vingerafdrukken zaten overal op, oordeelde de oppositie. Bij uitbreiding: die van zijn partij. Bij de VVD, waar men de burger vertrouwt zoals zichzelf, is men geobsedeerd door fraude. Niet door grote maar door kleine fraude. Niet door witwassen of zwartsparen, of gesjoemel met onroerend goed, maar door krabbelaars met een uitkering of recht op toeslagen. Het liberale wereldbeeld van zelfzuchtige berekening geprojecteerd op de machtelozen, voor wie geen inkeerregeling bestaat. Conservatisme, zei de Amerikaan Frank Wilhoit, is gebaseerd op in-groepen die worden beschermd door de wet maar er niet aan worden gehouden, en uit-groepen die aan de wet worden gehouden maar er niet door worden beschermd. Nooit meer vergeten.

De obsessie met uitkeringsfraude is niet nieuw. In 2007 oordeelde de Haarlemse rechtbank dat Rutte als staatssecretaris van Sociale Zaken had aangezet tot rassendiscriminatie, door gemeenten op te roepen Somalische uitkeringstrekkers op te sporen en aan extra fraudeonderzoek te onderwerpen. ‘Geen objectieve en redelijke gronden voor een inbreuk op het non-discriminatiebeginsel’, zei het vonnis, een neutrale formulering met een zwaarwegende betekenis. Rutte liet weten dat hij er geen kwaad in zag en het opnieuw zo zou doen, en dat als de wet geen mogelijkheid bood om ‘gericht’ (lees: door etnisch profileren) fraude te bestrijden, de wet moest worden aangepast.

Toen kwam de Bulgarenfraude, groot 3,8 miljoen euro. Een schijntje, vergeleken bij de kapitalen die waren gemoeid met de schandalen van Ruttes partijgenoten Hooijmaijers, Keizer en Van Rey, maar de media-aandacht en publieke verontwaardiging waren omgekeerd evenredig aan de omvang van de fraude. De tijd was rijp voor de gerichte fraude-aanpak waar Rutte in 2003 al van droomde.

De uitkomst is bekend, de excuses zijn gemaakt en de slachtoffers gecompenseerd, maar de VVD wenst in haar concept-verkiezingsprogramma nog altijd ‘een uitzondering op de privacy-wetgeving zodat het mogelijk wordt om zwarte lijsten van fraudeurs op te stellen en gegevens binnen overheidsorganisaties, en tussen overheden en private partijen, te delen’. Tegelijkertijd wil de partij ‘meer controle op de computermodellen die bedrijven en overheden gebruiken om bijvoorbeeld verzekeringspremies vast te stellen of mogelijke fraudeurs op te sporen’.

Zo liggen ze voor twee ankers tegelijk. De paragraaf over meer toezicht is dan ook een vrome leugen. Bij de behandeling van de Wet gegevensverwerking door samenwerkingsverbanden (Super-SyRI) in december diende de VVD juist een amendement in om een extra privacytoetsing eruit te slopen. Verslaglegging ‘van de gehanteerde werkwijze en het bespreken van de rechtmatigheid’ zou de boel maar ophouden.

Vrij spel voor onbelemmerde dataverzameling en ongecontroleerde inzet van discriminatoire algoritmes, met andere woorden. De Wgs is een vorm van brute staatsmacht, die veel macht in handen van weinigen legt, grotendeels buiten toezicht van pers en parlement.

Het is een wrang toeval dat het rapport Ongekend Onrecht van de commissie-Van Dam op dezelfde dag verscheen als waarop de Wgs vrijwel ongemerkt door de Tweede Kamer werd geloodst.

Gealarmeerd door de Toeslagenaffaire dienden deze week de Partij voor de Dieren, de SP, D66, GroenLinks, Groep Krol en Denk een motie in om de Wgs alsnog in te trekken. Te weinig steun voor een meerderheid. De rest laat de Titanic liever van stapel lopen, zijn ijsberg tegemoet.

Tommy Wieringa schrijft elke week op deze plek een column.
Correctie (23 januari 2021): in een eerdere versie van deze column ontbrak de naam van D66 bij de indieners van de motie om de Wgs alsnog in te trekken. Ook was de naam van Frank Wilhoit verkeerd gespeld en stond er per abuis dat hij politicoloog is, dat is hierboven aangepast.