Reportage

Zuid-Afrika produceert miljoenen vaccins. Maar niet voor de eigen burgers

Corona Terwijl een nieuwe coronamutatie de begraafplaatsen in Zuid-Afrika vult, moet het land wachten op vaccinaties, die in eigen land worden geproduceerd voor de Amerikaanse markt. „Dit maakt je toch ziedend?”

Een man met coronasymptomen wordt door hulpverleners in Pretoria naar een isolatieruimte gebracht.
Een man met coronasymptomen wordt door hulpverleners in Pretoria naar een isolatieruimte gebracht. Foto Phill Magakoe/ AFP

De zuidoostenwind kaatst tegen de Tafelberg en waait grote wolken verpulverde grond over de graven van de begraafplaats in de wijk Mowbray bij Kaapstad. Grafdelver Stanford Gwuri heeft haast. Rond het middaguur wordt hier de eerste begrafenisstoet verwacht. Om 13.00 uur komt de volgende, dan om 15.00 uur en dan net voor sluitingstijd nóg één.

De begraafplaats ligt aan de andere kant van het hek van het Groote Schuur-hospitaal, wereldberoemd vanwege de eerste harttransplantatie die in 1967 werd uitgevoerd. Nu is het ziekenhuis en de aanpalende begraafplaats overwerkt door de nieuwe en veel besmettelijkere coronamutatie die dagelijks aan meer dan achthonderd Zuid-Afrikanen het leven kost.

„Elke dag hebben we zeker vier begrafenissen”, zegt Gwuri, een migrant uit Zimbabwe. Zijn zwarte mondkapje en blauwe T-shirt zitten vol bruin stof. Hij is niet bang voor het virus hier, er komt hier weinig volk. Dat vaccin mag van hem nu wel komen, zegt hij. „Ik hoop dat mijn baas snel iets regelt.”

Dat is de dubbele tragedie van Zuid-Afrika. Na bijna 40.000 doden, meer dan een 1,3 miljoen besmettingen, eist de nieuwe mutatie dagelijks meer doden dan tijdens de eerste golf vorig jaar. En terwijl er in Europa, Noord-en Zuid-Amerika en Azië druk wordt gevaccineerd, is nog geen Zuid-Afrikaan ingeënt.

Zuid-Afrikanen in Johannesburg herdenken op oudejaarsavond hun coronadoden. Zuid-Afrika is het eerste Afrikaanse land met meer dan een miljoen coronabesmettingen op de teller. Foto Kim Ludbrook/ EPA

Toch worden de vaccins wel in dit land gefabriceerd. In Nelson Mandela Bay, een paar uur rijden van deze begraafplaats, staat het Zuid-Afrikaanse bedrijf Aspen, dat in november al aankondigde een deal te hebben gesloten voor de vervaardiging van miljoenen vaccins voor de Amerikaanse farmaceut Johnson & Johnson. Die miljoenen vaccins zullen niet in Zuid-Afrika blijven, maar naar de Verenigde Staten worden geëxporteerd en naar Zuid-Korea.

„Hoe maf is dit? Dat maakt je toch ziedend?”, zegt professor Glenda Gray. Ze is als hoofd van de Medical Research Council een van de belangrijkste adviseurs van het regeringsbeleid in deze pandemie. „Onze vrienden gaan dood. Doktoren gaan dood. Aspen had op zijn minst kunnen zeggen: 10 procent van die vaccins blijft in Zuid-Afrika. Het is niet alsof we dit niet anders hadden kunnen organiseren.”

Gelekt telefoongesprek

Uit een telefoongesprek dat uitlekte naar Zuid-Afrikaanse media blijkt dat het farmaceutische bedrijf Pfizer in 2020 „maandenlang” vergeefs probeerde ambtenaren van het Zuid-Afrikaanse ministerie voor Volksgezondheid te bewegen om afspraken te maken over de distributie van hun vaccin, zodra het veilig zou zijn verklaard. De ambtenaren hielden de boot om onduidelijke reden af.

Dit nieuws voedt de critici die al weken klagen dat de Zuid-Afrikaanse regering te lang heeft gewacht met het inslaan van vaccins voor de bijna 60 miljoen inwoners van dit land. De regering geeft toe te lang te hebben getalmd en belooft nu eind februari te zullen beginnen met het toedienen van 1,5 miljoen vaccins van de farmaceut AstraZeneca voor gezondheidspersoneel. Dit vaccin werd ontwikkeld door onderzoekers van de Oxford Universiteit en nota bene getest op duizenden Zuid-Afrikanen in Johannesburg, Durban en Kaapstad. De verwachting is dat tegen het einde van 2021 nog geen drie procent van de Zuid-Afrikanen zal zijn gevaccineerd.

Lees ook: Arme landen verstoken van vaccins

Zuid-Afrika zal zijn vaccins moeten krijgen via het Covax-initiatief dat goedkope vaccins belooft voor lage- en middeninkomenslanden. „Ik had gehoopt dat Zuid-Afrika agressiever zou zijn geweest in de lobby voor de vaccins. Sommigen noemen dat nationalisme, maar ik noem het gewoon zorg voor je burgers. Ik neem het niet zozeer de minister van Volksgezondheid kwalijk dat dit zo lang duurt, als wel de mensen in zijn team”, zegt professor Gray. „Je moet een team hebben waarop je kunt vertrouwen.”

Zuid-Afrika werd in 2020 wereldwijd juist geprezen wegens snel handelen toen de omvang van de coronacrisis duidelijk werd. Het land ging eind maart zes maanden lang volledig op slot, inclusief de landsgrenzen en het luchtruim. Nadat de grenzen in oktober weer open gingen, zag president Ramaphosa zich gedwongen om begin januari opnieuw de landsgrenzen te sluiten. Alleen de vliegvelden blijven open voor internationaal vliegverkeer om de vrije val van de economie als gevolg van de lockdown te verzachten. Hij voerde ook een avondklok in, vanaf 21.00 uur ’s avonds tot 06.00 uur ‘s ochtends. „Het is heel simpel. Een avondklok halveert de tijd waarin mensen elkaar kunnen besmetten”, zegt professor Gray. „Maar ook de tijd waarin mensen auto-ongelukken krijgen en op de intensive care belanden.” De regering voerde opnieuw een verbod op alcohol in, nadat in de eerste golf al bleek dat z’n drankverbod het aantal slachtoffers van steek –en schietwonden en auto-ongelukken drastisch terugdrong en de ziekenhuizen kans gaf zich te concentreren op coronapatiënten.

Lees ook: Alcoholverbod tijdens lockdown zorgt voor stilte op Zuid-Afrikaanse IC’s

Overweldigde ziekenhuizen

De nieuwe mutatie die in december werd vastgesteld leek de ziekenhuizen eind december en begin januari te overweldigen. In de eerste week van januari werden 24.000 besmettingen op een dag geteld, een record voor Zuid-Afrika.

Die paniek is twee weken later verdwenen. „Begin januari moesten we echt mensen weg sturen omdat onze Intensive Care vol lag. Nu zijn we minder infecties [12.000 per dag - red.] maar er gaan nog steeds heel veel mensen dood”, zegt Elmien Stijn van het Tigerberg ziekenhuis, dat de meeste Covid-patiënten in Kaapstad behandelt. Dat vaccin moet nu wel komen, zegt ze. „Maar zelfs dan zijn we nog niet van corona af.”

Ik houd rekening met een derde, een vierde en een vijfde golf. Tenzij we veel krachtiger terugvechten

De winter is aantocht. De taferelen die zich nu in de heetste dagen van het jaar afspelen in de Zuid-Afrikaanse ziekenhuizen afspelen, zullen de komende maanden in hevigheid terugkeren, voorspelt professor Gray. „Ik houd rekening met een derde, een vierde en een vijfde golf. Tenzij we veel krachtiger terugvechten.”

De impact van lockdowns, mondkapjes en afstand houden is beperkt, zeker in arme wijken waar afstand houden niet mogelijk is, zegt ze. „Dus we hebben een veel bredere aanpak nodig. Niet alleen vaccinaties, maar ook anti-virale medicijnen, behandelingen met anti-lichamen, een krachtige biomedische interventie.” Want zolang Covid niet in alle delen van de wereld is verslagen, is het nergens veilig.

Correctie (21/01) In een eerdere versie stond dat naar verwachting tegen het einde van 2020 nog geen 3 procent van de Zuid-Afrikanen zal zijn gevaccineerd. Dat moest zijn 2021.