Nieuw team zoekt innovatie in strijd tegen misdaad maar botst met politie

Het was alsof de bewindsman de bui al voelde hangen. Toen minister Ferd Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA) vorig jaar met een uitwerking van zijn plannen voor een ‘breed offensief’ tegen de harde onderwereld kwam, ging dat gepaard met een disclaimer. „Cruciaal voor een succesvol Multidisciplinair Interventie Team (MIT) is een gelijkwaardige en open cultuur waarin door verschillende partijen onderling informatie wordt uitgewisseld en verwerkt”, schreef de minister in juni 2020 aan de Tweede Kamer.

Lees ook

Nieuw anti-misdaadteam wekt wrevel bij politie

Als reactie op de moord op advocaat Derk Wiersum op 18 september 2019 beloofde Grapperhaus dat een nieuwe superopsporingseenheid de zware misdaad „een flinke slag” ging toebrengen. Het MIT, waarin politie, Openbaar Ministerie (OM), Fiscale Inlichtingen en Opsporingsdienst (FIOD), douane, Belastingdienst en marechaussee samenwerken, richt zich op „het duurzaam verstoren van ondermijnende criminele bedrijfsprocessen in binnen-en buitenland, door het structureel opsporen en ontmantelen van criminele netwerken, het aanpakken van sleutelfiguren, het in beslag nemen van crimineel vermogen en het opwerpen van barrières voor crimineel handelen en voor het verkrijgen van crimineel geld”. Bij het team komen vierhonderd mensen te werken.

De afgelopen maand werd duidelijk dat die „gelijkwaardige en open” krachtenbundeling niet eenvoudig te realiseren is. De partners van het MIT zijn kwaad op de nieuwkomer. Het hoofd van de Landelijke Recherche, Andy Kraag, beklaagt zich in een brief aan de politietop – ‘onderwerp ALARMBEL’ – over „de roofbouw” die het MIT pleegt door „de specialisten en de toppers” bij de politie weg te kopen. De bestrijding van de ondermijnende criminaliteit is in gevaar doordat het MIT de politie ondermijnt, schrijft hoofd cybercrimebestrijding Gert Ras in een ‘brandbrief’. De vertrouwelijke stukken zijn in handen van NRC.

Je kunt een crimineel netwerk ook ontmantelen door zijn vermogen in beslag te nemen

Contraproductief

Het MIT wordt ingericht „zónder level playing field” onder de boevenvangers, schrijft Ras. „Het rechtvaardigheidsprincipe” wordt volgens hem geschonden: alle partijen moeten „het spel spelen volgens dezelfde regels” en dat is niet het geval. Volgens hem worden agenten bij het MIT soms twee schalen hoger ingeschaald. Het nieuwe team functioneert volgens Ras hierdoor als „splijtzwam” onder de misdaadbestrijders.

Men gaat elkaar voor de voeten lopen. Het MIT en het Team High Tech Crime van Ras gaan zich bijvoorbeeld allebei „focussen op Russische cybercrime”. Dat is volgens Ras strategisch contraproductief. „Het MIT zou groots moeten zijn door dat wat ontbreekt toe te voegen en niet dat wat al fantastisch gebeurt na proberen te doen door de ideeën en mensen te kapen”.

Lees ook

‘Sjezus jongens, kom eens kijken’

Gemopper

Bij het MIT, dat nog zoekt naar een centraal gelegen pand en voorlopig gehuisvest is op de bovenste etage van een politiebureau in Gorinchem, zeggen ze de brandbrieven van de politie niet te kennen. „Ik heb de klachten niet gezien en weet niet waar je het over hebt. Er zijn ook politiemensen positief over het MIT”, zegt Monique Mos. Ze is voormalig lid van de korpsleiding van de Haagse politie. Samen met Bert Langerak, die bijna tien jaar lang directeur opsporing was van de FIOD, is ze leidinggevende van het MIT. Ook Langerak zegt de bezwaren van de Landelijke Recherche nooit eerder te hebben gehoord. Hij doet die af als gemopper dat nu eenmaal ontstaat als er iets nieuws wordt bedacht.

En dat laatste is volgens het MIT echt het geval. Van het kapen van ideeën is volgens hem geen sprake. „Er gebeuren al hele mooie dingen bij onze partners maar door het nieuwe samenwerkingsverband kunnen we nog effectiever zijn. En dit is het moment om het te doen”, zegt Langerak. Misdaad wordt volgens hem nu nog „vooral uit een individueel signaal” aangepakt. „Maar de omvang van de criminele geldstromen is in Nederland inmiddels zo groot dat er sprake is van een bedreiging van de veiligheid. Vroeger gaven misdadigers hun geld uit aan boten en champagne. Nu zie je dat misdadigers kleine multinationals zijn geworden met geld als wapen. Ze gaan van fêteren naar investeren. Dat soort fenomenen en bedreigingen wil het MIT in kaart brengen.”

Datawarehouse

Het team van Grapperhaus zegt zich te gaan richten op het bestrijden van de „facilitators” waar de criminelen kennis kopen. Misdadigers worden bediend door juristen, accountants, notarissen en makelaars. „Ook die dienstverleners opereren vanuit georganiseerd verband en bedienen meerdere organisaties. Wie zijn de grote geldverdieners? Die willen we ook aanpakken. Dat is heel ingewikkeld en dat kun je alleen met elkaar doen.”

Veel energie wordt door het MIT nu besteed aan het inrichten van een datawarehouse met expertise en informatie van alle betrokken diensten. „Zo kunnen we er optimaal gebruik van maken”, zegt Mos. Die informatie moet het MIT in staat stellen „patronen en samenwerkingsverbanden te zien die je nu nog niet waarneemt. En je ziet waar je blinde vlekken zitten. Dit loopt heel voorspoedig. Ik ga ervan uit dat we in de loop van dit jaar de basis voor het warehouse hebben gelegd”.

Inmiddels zijn bij het MIT zo’n dertig mensen in dienst die samen met vele tientallen mensen uit de samenwerkende organisaties werken aan de verdere opbouw van het team. Pas eind 2023 zal een groot deel van de 400 functies bij het MIT zijn ingevuld, zegt Mos.

Lees ook

Kabinet steekt 110 miljoen extra in strijd tegen drugscriminaliteit

Niet die ene gangster

Het verwijt dat het MIT nog geen criminelen in kaart heeft gebracht, wordt door Mos en Langerak verworpen. De vraag wanneer de eerste gangsters door het MIT worden ingerekend, levert bij de twee vooral lachsalvo’s op.

„Het is de vraag of wij dat gaan doen als MIT. Het MIT is juist bedoeld voor de toegevoegde waarde, aanvullend zijn op wat er al is. Dus wij zullen veel meer naar de systemen kijken, naar de verdienmodellen. Zodat je niet alleen die ene gangster pakt maar de structuren blootlegt”, aldus Langerak. „We moeten eerst mensen selecteren en opleiden en proberen dit jaar langzaam op te starten. Ik hoop dat we eind dit jaar of begin volgend jaar het eerste resultaat kunnen hebben in de operaties met onze partners.”

Monique Mos wijst erop dat het mogelijk is „hele effectieve interventies te plegen zonder dat je mensen achter slot en grendel zet. Je kunt zorgen dat criminele organisaties minder goed aan hun geld kunnen komen bijvoorbeeld, waardoor je hun systeem echt verstoort. Dat is soms belangrijker dan alleen Jantje, Pietje of Klaasje oppakken. Het zal een palet zijn van verschillende interventies. Je kunt een crimineel netwerk ook ontmantelen door hun vermogen in beslag te nemen.”

We bekijken hoe je op een andere manier criminaliteit kunt verstoren en bestrijden

Resultaten meten wordt lastig

Het zal nog „best ingewikkeld” zal worden om duidelijk te meten wat de resultaten zijn van het Interventieteam, zegt Langerak. „We zijn van de innovatie. We bekijken hoe je op een andere manier criminaliteit kunt verstoren en bestrijden. Het klassieke opsporen hebben we al en doen we goed. We willen aanvullend zijn.”

Langerak wil beklemtonen dat het de hoogste tijd is misdaad met volle kracht te bestrijden. „Er is in Nederland echt wat aan de hand. De onderwereld is bezig zich met honderden miljoen euro’s in te vreten in onze legale economie. Ik vind dat echt zorgelijk. Dit is het moment om het te keren. Ik wil Nederland weer veilig en integer maken. We moeten nu echt een deuk in een pakje boter slaan.”