Reportage

Erdogan pakt de laatste bastions van academische vrijheid in Turkije aan

Turkse universiteiten Sinds 2016 heeft president Erdogan zijn greep op de Turkse universiteiten versterkt. Nu dreigt ook de befaamde Bogazici-universiteit in Istanbul haar academische vrijheid te verliezen. ‘Er is iets sinisters aan de gang.’

Studenten demonstreren in Istanbul tegen de benoeming van Melih Bulu als rector van de Bogazici-universiteit.
Studenten demonstreren in Istanbul tegen de benoeming van Melih Bulu als rector van de Bogazici-universiteit. Foto Ozan Kose / AFP

Op de lommerrijke campus van de Bogazici Universiteit in Istanbul staan honderden studenten keihard mee te zingen met het Metallica-nummer For Whom The Bell Tolls. In plaats van de originele tekst zingen ze in het Turks: ‘We zullen niet gehoorzamen.’ Zo protesteren de studenten tegen de benoeming van een nieuwe rector aan de universiteit, die in een interview had gezegd dat hij naar Metallica luistert. Zo hoopte hij bij de betogende studenten in het gevlij te komen.

Al drie weken wordt geprotesteerd tegen Melih Bulu, de nieuwe rector van Bogazici, een van de meest prestigieuze universiteiten van Turkije. Academici en studenten hebben de benoeming van president Erdogans partijgenoot aangegrepen om hun onvrede te uiten over de politisering van universiteiten en de uitholling van de academische vrijheid in Turkije. De protesten verspreidden zich vorige week naar een aantal andere Turkse universiteiten.

Met de benoeming van Bulu gaat Erdogan opnieuw in tegen de traditie dat een rector wordt verkozen uit faculteitsleden. Die praktijk werd voor het eerst opgeschort na de militaire staatsgreep van 1980, vervolgens in ere hersteld in de jaren negentig, totdat er opnieuw een eind aan werd gemaakt tijdens de noodtoestand die volgde op de mislukte coup van 2016.

Volgens critici heeft Bulu niet genoeg academische statuur om een prominente staatsuniversiteit als Bogazici te leiden. Hij studeerde er weliswaar zelf bestuurskunde, en is er gepromoveerd. Maar de afgelopen jaren was hij rector van twee andere, relatief onbeduidende universiteiten. Bovendien wordt Bulu beschuldigd van plagiaat in zijn academische werk, waaronder zijn proefschrift.

Belangrijker nog is dat Bulu wordt gezien als een bondgenoot van Erdogan. Hij was betrokken bij de oprichting van een lokale afdeling van diens AK-partij, en was kandidaat bij de lokale verkiezingen in 2009 en de landelijke verkiezingen in 2015. De betogers vrezen dat Bulu een eind zal maken aan de liberale onderwijscultuur, de academische vrijheid en de institutionele onafhankelijkheid waarom Bogazici bekendstaat.

„Bogazici is een van de laatste bastions van academische vrijheid in Turkije”, zegt Mustafa Akay (31), die er geschiedenis studeerde en nu promoveert op het Ottomaanse Rijk. Hij stond vorige week tussen de betogers in de seculiere wijk Kadiköy, die posters droegen van Bulu als marionet, met daaronder de titel van het Metallica-album Master of Puppets.

Altijd mate van staatscontrole

Turkse universiteiten hebben nooit volledige academische vrijheid gekend. Er was altijd een mate van staatscontrole. Maar enkele universiteiten wisten een onafhankelijke positie te verwerven dankzij koppig verzet van studenten en academici. Zo was Bogazici de eerste Turkse universiteit die in de jaren negentig gesluierde studenten toeliet, ook al was het dragen van hoofddoeken in publieke gebouwen verboden.

In de eerste jaren van Erdogans bewind, toen hij met het oog op EU-lidmaatschap hervormingen doorvoerde, nam de academische vrijheid toe. Progressieve universiteiten begonnen onderzoek te doen naar taboe-onderwerpen, zoals de Armeense genocide en de Koerdische kwestie. Bogazici en enkele andere (met name particuliere) universiteiten kwamen voor het eerst in de top-500 van beste universiteiten ter wereld.

„Vijf jaar geleden had ik gezegd dat we een van ’s werelds meest ontwikkelde en dynamische academische gemeenschappen zouden worden”, zegt Zeynep Gambetti , een politicoloog die al twintig jaar lesgeeft aan Bogazici. „Nu is de academische wereld een levenloze woestijn.”

Onderwijs religieuzer maken

Erdogan, die in 2003 premier werd en later president, liet tientallen nieuwe universiteiten bouwen voor het snel stijgende aantal studenten. Turkije telt nu meer dan tweehonderd universiteiten. Hij heeft het over het opleiden van een ‘gouden generatie’ en heeft de invloed van religie op het onderwijs vergroot. Onafhankelijke instellingen als Bogazici lagen lange tijd buiten zijn bereik. Voor de vele nieuwe universiteiten is onvoldoende gekwalificeerd personeel. Daardoor zijn veel van die nieuwe universiteiten lege hulzen. Helemaal sinds de mislukte coup van 2016, die leidde tot de sluiting van tientallen universiteiten en het ontslag van honderden academici, omdat ze banden hadden met de Gülenbeweging of gewoon te kritisch waren op de regering. Volgens de Raad voor Hoger Onderwijs is het aantal studenten per academicus sinds 2015 gestegen van 20 naar 24.

Die cijfers geven volgens Gambetti een vertekend beeld. „De vraag is: wie geeft de colleges en met welke kwalificatie? Meerdere universiteiten zijn zo ernstig onderbezet dat de rector tevens hoofd is van vijf faculteiten. Dit is het gevolg van Erdogans populistische politiek. Hij wil kunnen zeggen dat hij in elke grote stad een universiteit heeft gebouwd.”

De politieke druk op progressieve universiteiten nam na de mislukte coup ook toe. Honderden kritische academici werden door Erdogan ontslagen, bijvoorbeeld omdat ze een petitie hadden getekend die de burgeroorlog in het zuidoosten veroordeelde en opriep tot vrede. Van de befaamde faculteit politicologie van de Universiteit van Ankara, waar veel politici en diplomaten zijn afgestudeerd, is weinig overgebleven.

Lees ook: Boegbeeld van de gefnuikte persvrijheid in Turkije

Sommige academici weken uit naar het buitenland. Degenen die per presidentieel decreet waren ontslagen, kregen vaak een uitreisverbod, en mochten geen academisch werk meer doen. Een van hen is Nilgün Toker, die twintig jaar decaan was van de faculteit filosofie van de Ege Universiteit in Izmir. Ze verloor haar baan in 2016 omdat ze de vredespetitie had ondertekend en leeft sindsdien van een karig pensioen.

„Erdogans decreten hebben honderden academici veroordeeld tot de bedelstaf. We mochten zelfs niet werken in de particuliere sector”, zegt Toker, die 240 ontslagen academici interviewde voor een onderzoek van de Turkse mensenrechtenorganisatie IHD, waar ze sinds haar ontslag helpt als vrijwilliger. „Onze grondrechten zijn geschonden. Veel academici zijn zwaar getraumatiseerd en hebben grote moeite om te overleven, zeker als ze een gezin hebben.”

Ontslagen om petitie

Bogazici had relatief gezien het grootste aantal ondertekenaars van de vredespetitie: 80 van de 429 faculteitsleden. Toch verloren slechts twee van hen hun baan. „Als alle ondertekenaars waren ontslagen, was er niets van Bogazici overgebleven”, zegt Gambetti. „En Erdogan wilde de kwaliteit en het internationale prestige van Bogazici niet beschadigen. Want hij had andere plannen met de universiteit, zoals de benoeming van Bulu laat zien. Daarom heeft hij nooit frontaal de aanval geopend.”

Wel benoemde Erdogan in 2016 voor het eerst de nieuwe rector van Bogazici, Mehmed Özkan. Deze schrapte alle activiteiten die de regering voor het hoofd konden stoten en trok zijn handen af van een politiek getinte lezing die Bogazici van oudsher organiseert. Ook de liberale campuscultuur veranderde. Özkan legde minderheidsgroepen zoals LGBTI’s, feministen en Koerden het zwijgen op. Dit gebeurde eveneens op de Technische Universiteit van het Midden-Oosten in Ankara, vertellen studenten Veyza (21) en Rumesa (26). Ze deden vorige week mee met een betoging in Istanbul om Bogazici te steunen. „Als wij een studentenclub wilden oprichten, een evenement op de campus wilden organiseren, of een publieke verklaring wilden afleggen, stond de rector dat niet toe, net als op Bogazici.”

Erdogan vindt dat universiteiten „nationale waarden” moeten uitdragen. Dat heeft hij meermaals uiteengezet in zijn visie voor het hoger onderwijs in Turkije. Studenten en academici vrezen dat Bulu is benoemd om die visie in de praktijk te brengen, en dat hij langzaam maar zeker het curriculum en de onderzoeksagenda van Bogazici te islamitiseren en nationaliseren. Gambetti: „Er is iets sinisters aan de gang.”

Daar wil promovendus Mustafa Akay niet op wachten. Zoals veel jonge Turken droomt hij van een leven in het buitenland. „Turkije kampt de laatste jaren met een ernstige braindrain. „Het liefst woon ik in Istanbul, maar dat is vanwege de politieke en economische situatie moeilijk vol te houden. Daarom heb ik een voorstel ingediend voor een promotieonderzoek aan een Noorse universiteit. Het is mijn enige hoop op een academische toekomst.”