Vrijwel alle musea zijn er nog, maar bij 1 op de 10 vielen ontslagen

Coronacrisis Hoewel de noodsteun voor de culturele sector werkt, heeft één op de tien musea vast personeel moeten ontslaan, blijkt uit onderzoek van de Museumvereniging. „Er zullen nog wel meer ontslagen vallen.”

Bij het Rembrandthuis in Amsterdam zijn 11 van van de 44 vaste banen verdwenen.
Bij het Rembrandthuis in Amsterdam zijn 11 van van de 44 vaste banen verdwenen. Foto Remko de Waal/ANP

Eén op de tien Nederlandse musea heeft door de coronacrisis vaste medewerkers moeten ontslaan. Iets minder dan één op de drie Nederlandse musea heeft in 2020 tijdelijke contracten niet verlengd en bijna een kwart van de musea verwacht binnenkort tijdelijke contracten niet meer te kunnen verlengen. Dat blijkt uit een enquête van de Nederlandse Museumvereniging, onder de 450 aangesloten musea. De vragenlijst werd ingevuld door 250 musea. „De museumsector staat zwaar onder druk”, zegt Mirjam Moll, directeur van de Museumvereniging. „Er zullen nog wel meer ontslagen vallen”, vreest ze. Hoeveel banen in totaal verloren gaan, wordt uit het onderzoek niet duidelijk.

In april vorig jaar dreigde een kwart van de Nederlandse musea voor het einde van het jaar te moeten sluiten. Uiteindelijk waren het drie musea die dicht gingen: het Tassenmuseum, het Klederdrachtmuseum en Humanity House. „Dat zoveel musea 2020 hebben doorstaan, geeft aan dat de noodsteun van de overheid werkt, naast bezuinigingen en andere maatregelen van de musea zelf”, zegt Moll. De Museumvereniging pleit daarom nu al voor verlenging van de overheidssteun die tot en met 30 juni loopt. „Door musea tijdig perspectief te geven, kun je ervoor zorgen dat ze het tipping point niet bereiken waarop ze mensen moeten ontslaan.”

Na de beperkende maatregelen en de investeringen die ze in 2020 hebben moeten doen om hun ruimtes anderhalvemeter-proof te maken, belooft 2021 niet direct beter te worden. Moll: „De bezoekersbeperkende maatregelen zullen zeker tot september of oktober van kracht zijn, en het is niet te verwachten dat internationaal toerisme daarna weer op hetzelfde niveau zit.”

Lees ook: Concerten voor dertig man? „Compleet onuitvoerbaar.”

Musea geven ook aan te vrezen voor bezuinigingen van de overheid. Voor ruim de helft van alle Nederlandse musea is de gemeente hoofdfinancier. Ongeveer een kwart van die musea denkt dat de subsidie wordt verlaagd. De Museumvereniging roept daarom op om de 150 miljoen euro voor cultuur die het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) via het Gemeentefonds heeft overgemaakt voor lokale culturele infrastructuur, daadwerkelijk voor culturele instellingen te gebruiken. „Er zijn gemeentes waar ze denken: we hebben elders ook tekorten, we kunnen dat geld daar ook voor gebruiken.” Een woordvoerder van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten laat desgevraagd weten dat het „niet in de rede ligt” dat gemeentes de culturele instellingen die ze al langer ondersteunen „plotseling in de coronacrisis laten vallen”. Ook wordt er gecontroleerd of het geld van OCW op de bestemde plek terechtkomt.

De Museumvereniging sluit zich aan bij de wens van de ‘Taskforce culturele en creatieve sector’ voor een garantiefonds van 500 miljoen euro, een financiële buffer voor onder andere festivals, bij het aangaan van onverzekerbare risico’s. Moll: „In eerste instantie voor evenementen als zomerfestivals, maar ook voor kunstbeurzen zoals Art Rotterdam en Tefaf. Misschien zou je er voor 2022 ook weer blockbustertentoonstellingen mee mogelijk kunnen maken.” Woensdag nam de Tweede Kamer een motie aan die het kabinet oproept voor 1 februari werk te maken van een garantiefonds.

Maritiem Museum Rotterdam

Sinds het Maritiem Museum in Rotterdam in november 2020 aankondigde te moeten reorganiseren, wordt directeur Bert Boer regelmatig gebeld door collega-museumdirecteuren. „Ik merk dat reorganisatie en verlies aan banen voor steeds meer musea in zicht komt”, zegt Boer. Bij het museum verdwenen eind vorig jaar 11 van de ruim 70 functies. De ontslagen vielen verspreid over alle afdelingen. „We rekenden in ons museum in 2020 op 200.000 betalende bezoekers, dat werden er 82.000.” Dat zorgde voor een verlies van 1,2 miljoen euro, het maakte een reorganisatie onontkoombaar. „De NOW-regeling kan dat niet opvangen”, zegt Boer. Het tekort kon met hulp van de overheidssteun, het Mondriaan Fonds en de gemeente Rotterdam deels opgevangen worden, maar nog steeds blijft een tekort van 650.000 euro over.

Van onze financiële buffer dachten we: dan moet het wel echt oorlog zijn. Nu zijn we er toch doorheen.

Bert Boer, Directeur Martiem Museum

Het museum had gelukkig een buffer. „We hielden altijd aan dat we het een halfjaar zonder bezoekersinkomsten moesten kunnen uithouden. Daarvan vroegen we ons soms wel eens af of het nodig is: dan moet het wel echt oorlog zijn, dachten we. Nu zijn we er dus toch doorheen.”

Dat gebrek aan liquiditeit zorgt voor problemen. Voor de maanden dat het museum gesloten is vanaf januari 2021, wil het Maritiem Museum geen huur betalen. Boer: „Anders kunnen we de salarissen niet betalen.” Tijdens de eerste lockdown betaalde het Maritiem Museum ook enkele maanden geen huur, dat is later vanuit de steun terugbetaald.

Rembrandthuis

Ook bij het Rembrandthuis in Amsterdam, het museum in de voormalige woning en het atelier van Rembrandt, vielen ontslagen door de coronacrisis. Bij een reorganisatie verdwenen 11 van de 44 vaste banen, enkele tijdelijke contracten werden niet verlengd. De vaste kantoormedewerkers die overbleven, gingen gemiddeld 6 uur per week minder werken. „De plannen voor die reorganisatie maakten we al afgelopen zomer”, zegt directeur Lidewij de Koekkoek. „Deze maand zijn de laatste mensen ook daadwerkelijk gestopt. Dan merk je gelijk wat een verlies aan slagkracht je hebt. Binnenkort ontvangen we een hele mooie prentencollectie, als gift. Daar zou je normaal gesproken direct een mooie expositie van willen maken. Maar nu hebben we daar niet voldoende mensen voor.”

Lees ook: Rembrandthuis: ook 2021 is zorgelijk

Ook bij het Rembrandthuis vielen de ontslagen verspreid over alle afdelingen: fondsenwerving, tentoonstellingen, maar ook het team van ‘demonstrateurs’, die in het museum uitleg geven, bijvoorbeeld over hoe Rembrandt zijn verf maakte. De Koekkoek maakt zich zorgen om de vele zzp’ers in de museumsector: „Wij hebben een tiental rondleiders en museumdocenten waar we vast mee werkten, en enkele specialisten achter de schermen. Ook voor hen is er veel minder werk.”

Het Rembrandthuis is extra kwetsbaar voor de coronacrisis omdat driekwart van de bezoekers bestaat uit internationale toeristen, en het museum geen Rijkssubsidie ontvangt, alleen gemeentesubsidie. „We waren al van plan om exposities meer op een Amsterdams en Nederlands publiek in te richten, dat gaan we versnellen. Daarnaast willen we kijken of we voor de internationale Rembrandt-fans online betaalde lezingen en exposities kunnen ontwikkelen.”

In totaal heeft het museum in 2020 een bezuiniging van 1,2 miljoen euro doorgevoerd, waarvan 900.000 euro in de loonkosten, op een begroting van 4,3 miljoen euro. Het totale verlies bij het museum was zo’n 2,5 miljoen euro, dat deels door bezuinigingen, fondsen en donaties opgevangen is. „We hebben nog een kleine buffer over, dat is ook nodig, want niemand weet wat 2021 gaat brengen.”