Mag je straks meer met een prik?

Vaccinatiepaspoort Zuid-Europese landen hopen het toerisme te hervatten voor EU-burgers met een vaccinatiepaspoort. Maar elders leven bezwaren.

De Griekse premier Kyriakos Mitsotakis ontving zelf maandag in Athene de tweede dosis van het coronavaccin.
De Griekse premier Kyriakos Mitsotakis ontving zelf maandag in Athene de tweede dosis van het coronavaccin. Foto Yannis Kolesidis/Reuters

Als het aan de Griekse premier Kyriakos Mitsotakis ligt, mogen Europeanen deze zomer weer naar hartelust vakantie vieren in een lidstaat naar keuze. Ook als de pandemie nog niet is bedwongen, mogen ze wat hem betreft zonder gedoe naar de zon – bijvoorbeeld de Griekse. Als ze maar zijn ingeënt tegen corona.

Mitsotakis pleit voor een ‘Europees vaccinatiepaspoort’ met bijbehorende reisrechten. Zijn voorstel staat deze donderdag op de agenda van een videovergadering van de Europese regeringsleiders en kan stof worden voor stevig debat. Critici vrezen dat het tot discriminatie leidt. Wat als iemand, bijvoorbeeld om religieuze redenen, niet ingeënt wil worden? Of gewoon nog niet aan de beurt is geweest? Vaccins zullen nog wel een tijdlang schaars zijn. Mag diegene dan niet naar de zon?

Lees ook dit stuk uit december van correspondent Juurd Eijsvoogel: Duitsland onderzoekt of het voortrekken van gevaccineerden verboden kan worden

Behalve Griekenland steunen vooralsnog twee andere van toerisme afhankelijke lidstaten het voorstel: Portugal en Spanje. Hiertegenover staat Roemenië, een land met veel uitreizende arbeidsmigranten en een nog lage vaccinatiegraad. Zo’n systeem zou Europa „in twee helften verdelen”, zei de Roemeense president Klaus Iohannis. De vaccinatiesnelheden tussen lidstaten verschillen sterk.

De Franse staatssecretaris voor Europese Zaken Clément Beaune noemde het voorstel „zeer prematuur”. „Dit debat gaan we niet nu voeren. Het zou schokkend zijn als er, net nu we begonnen zijn met vaccineren, een paspoort komt waarmee sommige mensen meer rechten hebben dan andere.” Ook bij de Duitse regering zouden er bezwaren leven.

Maar prematuur is nog niet kansloos, blijkt ook uit de reactie van Charles Michel, voorzitter van de raad van Europese regeringsleiders. Zondag zei hij in Buitenhof dat zo’n paspoort niet „te vroeg” moet worden ingevoerd, omdat het „gevoelig” ligt in sommige EU-landen. Maar hij sloot het niet uit.

Zes vragen over een ‘Europees vaccinatiepaspoort’.

1 Waar is zo’n paspoort voor bedoeld?

Mitsotakis wil een in alle EU-landen geaccepteerd vaccinatiebewijsstuk creëren, vergelijkbaar met het ‘gele boekje’ van vroeger, maar dan zeer waarschijnlijk in digitale uitvoering. De houder mag als vanouds vrij reizen binnen de Unie. Volgens Mitsotakis betekent dit overigens niet dat reizen zal zijn voorbehouden aan ingeënte mensen. Voor wie niet is gevaccineerd, kan een negatieve test verplicht blijven, eventueel gecombineerd met quarantaine.

Over andere rechten zei Mitsotakis niets. In theorie kan een vaccinatie- paspoort ook gebruikt worden als toegangskaartje voor bijvoorbeeld restaurants en theaters, en voor scholen en kantoren. In verschillende EU-landen wordt er al nagedacht over de vraag of er op deze vlakken onderscheid moet worden gemaakt. De Duitse minister van Buitenlandse Zaken Heiko Maas zei zondag tegen Bild dat hij zich zoiets wel kon voorstellen. Polen kondigde vorige week aan dat het een vaccinatiepaspoort zal invoeren waarmee gevaccineerden zich niet meer aan de afstandsregels hoeven te houden.

2 Wat zijn de voordelen?

„Vaccinatiepaspoorten kunnen bijdragen aan een snelle terugkeer naar normaal, zonder dat de volksgezondheid in gevaar komt”, concludeerde Ana Beduschi, jurist aan de Universiteit van Exeter in een studie naar de ethiek van inentingspaspoorten. Grote groepen mensen kunnen zo weer veilig deelnemen aan de samenleving.

Voorstanders vinden ook dat de koppeling van rechten aan een paspoort twijfelaars kan aanmoedigen tot vaccinatie. Met de nieuwe, besmettelijker virusvarianten wordt een hoge vaccinatiegraad waarschijnlijk alleen maar prangender voor overheden.

3 Wat zijn de bezwaren?

Vaccinatiepaspoorten kunnen discriminatie in de hand werken. Mensen moeten wel de kans hebben gehad om ingeënt te worden, en door de schaarste gaat dat nog wel even duren. Ouderen komen eerder aan de beurt dan jongeren, rijke landen zullen eerder klaar zijn dan armere.

Onderzoeker Beduschi is daarom tegen vaccinatiepaspoorten zolang vaccins niet ruimschoots voorhanden en betaalbaar zijn. Anders is er een „hoog risico” dat groepen gemarginaliseerd worden en hun vrijheden in oneerlijke mate ingeperkt.

Los van de ethiek zijn er nog onbeantwoorde, basale vragen die de discussie inderdaad een prematuur karakter geven: hoelang biedt een vaccin bescherming? En blijft het na vaccinatie mogelijk om het virus over te dragen? Zolang dit onbekend is, blijft vrij reizen een gok. De Wereldgezondheidsorganisatie is mede om die reden „voor dit moment” tegen.

4 Is het Griekse voorstel kansrijk?

Tijd kan de angel uit deze discussie halen, behalve voor mensen die ervoor kiezen om zich niet te laten vaccineren. Voordat duidelijk is of transmissie van het virus na vaccinatie mogelijk blijft, zijn er mogelijk acht maanden verstreken, zegt het Europese Centrum voor Ziektebestrijding en -Preventie. Tegen die tijd zijn veel lidstaten waarschijnlijk een stuk verder met inenten en is de kloof tussen de gevaccineerden en niet-gevaccineerden kleiner. Probleem is wel dat de vakantiebestemmingen hier niets aan hebben voor komende zomer.

5 Wat vindt de Nederlandse regering?

Een diplomaat in Brussel zegt dat Nederland „graag wil meewerken” aan een Europees registratiesysteem, maar dat paspoorten met daaraan verbonden rechten voorlopig een brug te ver zijn. „Eerst moet goed besproken worden voor welke doeleinden en toepassingen een certificaat geschikt is.” Hiermee kan Nederland nog alle kanten op.

Lees ook: Welke ‘coronaprivileges’ kunnen gevaccineerden krijgen? Veel is juridisch nog onduidelijk, zeggen deskundigen

6 Als het voorstel nu op niets uitloopt, bestaat dan de kans dat er later wel onderscheid gemaakt wordt?

Grote kans. Waar veel overheden (nog) terughoudend zijn, maken bedrijven en andere instellingen al plannen. De Australische vliegmaatschappij Qantas zei in november bijvoorbeeld dat zij vaccinatie verplicht wil stellen voor passagiers op internationale vluchten. Korean Air overweegt iets soortgelijks.

In de Verenigde Staten zijn er werkgevers en scholen die vaccinatie verplicht willen stellen voor terugkeer naar kantoren en schoolbanken, maar wel pas als vaccins breed beschikbaar zijn.

In Nederland zijn er nog geen grote bedrijven geweest die zich over een vaccinatie-eis hebben uitgesproken. Toch houdt minister De Jonge (Volksgezondheid, CDA) al rekening met debat over dit onderwerp. Hij heeft de Gezondheidsraad gevraagd om een „ethisch afwegingskader” op te stellen dat moet helpen om te bepalen wanneer de overheid zoiets moet toelaten en wanneer niet, en wat daar tegen gedaan kan worden.