Lockdowncultuur: van het eenzame kinderfeestje tot ‘Tebbie Nou Op Je Muil?!’

Studie Meertens Instituut Hoe beïnvloedde de coronacrisis tijdens de eerste lockdown de Nederlandse taal en cultuur? In het boek Viraal Nederland doen onderzoekers van het Meertens Instituut een eerste poging ons ‘nieuwe normaal’ inclusief grappen en fakenieuws te analyseren.

Het boek Viraal Nederland onderzoekt hoe taal en alledaagse cultuur in Nederland door de coronacrisis en eerste lockdown zijn beïnvloed.
Het boek Viraal Nederland onderzoekt hoe taal en alledaagse cultuur in Nederland door de coronacrisis en eerste lockdown zijn beïnvloed. Foto Irene Stengs

Rituelen staan niet vast, zoals vaak wordt gedacht, maar worden zo nodig voortdurend bedacht en aangepast. Dat is tijdens de eerste coronagolf en lockdown in 2020 duidelijk gebleken, zoals bij de Dodenherdenking zonder publiek en Koningsdag, applaus voor de zorg en ook bij aangepaste begrafenissen en digitale kerkdiensten. Dit schrijft Irene Stengs in het boek Viraal Nederland. Taal en cultuur van de eerste golf dat donderdag 21 januari verschijnt. Het is een uitgave van het culturele onderzoeksinstituut het Meertens Instituut met verschillende studies naar hoe taal en alledaagse cultuur in Nederland door de coronacrisis en eerste lockdown zijn beïnvloed.

Doordat sociaal contact door de lockdown sterk beperkt is, werd volgens Stengs, meer dan in het normale leven duidelijk hoe sterk ons leven op allerlei manier vervlochten is met officiële en persoonlijke rituelen, zoals bruiloften en examenfeestjes. Het kinderverjaardagsfeestje dat normaal veel en uitbundig gevierd wordt, is volgens rituelenonderzoeker Stengs, ‘het hart van de Nederlandse feestcultuur’. En dat een verjaardag niet door mag gaan, kan diep ingrijpen op het persoonlijk leven van iemand – niet alleen kinderen. Stengs ziet „de eenzame verjaardag als pars pro toto voor de consequenties van sociale onthouding en quarantaine”.

Eenzaamheid

Het thema van de eenzaamheid door de lockdown en de hang naar verbondenheid, loopt als een rode draad door de stukken in het boek. Zo spreekt het overduidelijk uit de analyse van de 900 gedichten op de site Coronagedichten.nl, opgezet door webdeveloper Mario Reijnen en Dichter des Vaderlands Tsead Bruinja: tijdens de eerste golf, van maart tot juli 2020 kon iedereen daar poëtisch zijn hart luchten over de coronacrisis.

„Nederlanders dichten graag en veel, bij allerlei gelegenheden”, zegt taalkundige Marc van Oostendorp, die de gedichten onderzocht. Het persoonlijk voornaamwoord ‘wij’ werd veel vaker dan in ‘gewone’ poëzie gebruikt. Zoals in Groen Licht van Lucas Kruse: „Na wekenlang danig oppassen/ op afstand en amper verkassen (…) zitten wij op kleinkinders te vlassen./(…wij roepen kijk...) wij zijn nog geen lijk/wij zijn jullie opa en oma.” Opmerkelijk was volgens Viraal Nederland ook dat de streektaal tijdens de eerste golf een opwaardering beleefde – met mondkapjesteksten zoals ‘Tebbie nou op je muil joh?’ (Rotterdam) en ‘Op afstand unne kus uit Brabant’ (Eindhoven). Door de globale viruscrisis zat iedereen ineens thuis vast, dus wat extra waardering voor het eigene, zoals streektaal, volgt.

Angst en onzekerheid voor het nieuwe virus werden online met grappen en complottheorieën bezworen. Theo Meder verzamelde tijdens de eerste golf veel van de online coronagrappen en geruchten in de Volksverhalenbank van het Meertens Instituut en deelde die thematisch in. Grappen en complotverhalen heb je bij elke crisis – maar de grappen waren deze keer minder rauw dan gebruikelijk, schrijft Meder in Viraal Nederland: als je eigen familie en vrienden slachtoffer kunnen worden van het virus ben je wat voorzichtiger in je galgenhumor.

Kinderbloeddrinkende elite

Niet Covid-19 maar 5G-straling maakt mensen ziek, volgens complotdenkers online, in een poging van de kinderbloeddrinkende elite om het volk zich te laten vaccineren met nanochips, om ze zo volledig te kunnen controleren. Pogingen zulke onzin met satire te bestrijden, lukte maar matig volgens Meder: de grap dat genetisch gemanipuleerde eikenprocessierupsen met hun haren de straling van in de brand gestoken 5G-masten overnamen, werd serieus genomen. Dan waren de grappen over Disney-coronaversies onschuldiger met Peter Pandemie, Snottebelle & het Beest en Roodmondkapje.

De coronacrisis en de ‘intelligente’ eerste lockdown worden in het boek niet alleen van cultuurhistorisch perspectief voorzien, maar ook in actuele context geplaatst. Zo schrijft Markus Balkenhol over de angst voor het coronavirus en angst voor racisme (zoals zichtbaar in antiracisme protesten van Black Lives Matter), verbonden door ieders recht om te kunnen ademen.

Viraal Nederland. Taal en cultuur van de eerste golf. Marc van Oostendorp en Simone Wolff, red. 144 pag. 17,50 euro. Uitgeverij Sterck & De Vreese. Inl. www.sterckendevreese.nl, www.meertens.knaw.nl