Recensie

Recensie Film

Voor Jean Vigo geen burgermansdidactiek

Uitgestelde klassieker | L’Atalante ‘L’ Atalante’ is een onevenwichtige, unieke film die nog steeds betovert. De toon varieert van surrealisme en industriële lyriek tot proletarisch drama en softe romantiek.

Foto ANP

Hij lag al even op me te wachten, de ‘complete Jean Vigo’. Een levenswerk op één dvd, drie uur film. De Franse regisseur overleed in oktober 1934 op 29-jarige leeftijd, toen hij wist dat zijn door distributeur Gaumont aan gort gesneden speelfilmdebuut L’Atalante was geflopt. De opnames op de kanalen van winters Normandië hadden tuberculosepatiënt Vigo genekt: hij stierf aan bacteriële artritis. Vigo werd zo Frankrijks cinéaste maudit (gedoemd filmmaker), de reputatie van L’Atalante groeide na de Tweede Wereldoorlog gestaag en nu staat de film steevast hoog op lijstjes ‘beste films aller tijden’.

L’Atalante slaat een brug tussen het Franse surrealisme van de jaren twintig en het poëtisch realisme van de jaren dertig met zijn vergeefs ploeterende proletariërs, lees ik in het dvd-boekje. Desondanks bleef hij lang in zijn doosje.

L’Atalante blijkt een mirakel dat nog altijd ontroert en betovert. Voordat hij het onder handen nam, zag Vigo het script als een melodrama voor de zondagsschool. In het kort: op de aak L’Atalante wankelt het huwelijk van binnenschipper Jean wanneer zijn verveelde jonge bruid Juliette aan de boemel gaat in Parijs. Hij licht zonder haar het anker. Als liefdesverdriet dan het koppel verteert, vindt de oude stuurman Juliette berouwvol biddend terug in een kerk. Voortaan is ze een brave huisvrouw.

Dat soort burgermansdidactiek was niet besteed aan Vigo, enig zoon van de in 1917 in zijn cel gezelfmoorde anarchistenleider en journalist Miguel Almereyda. Bij hem heeft de kinderachtig jaloerse schipper evenveel, zo niet meer schuld aan de breuk. We zien hoe hij de vrolijke Juliettte uit de kerk stram naar zijn aak afmarcheert, hoe ze als een zak meel aan boord wordt getakeld. Na aanloopproblemen – een curieus gemonteerde, droomsequentie met Juliette als spook in bruidsjurk, een scheepskat die Jean klauwt en een omineuze dame op de kade – geeft het koppel zich over aan vrijmoedig gefilmd liefdesspel.

Juliette wordt al snel maatjes met de nurkse stuurman père Jules. Zijn kajuit is een surrealistische uitdragerij vol souvenirs uit de wilde vaart, waaronder naaktfoto’s en een weckfles met de ingemaakte handen van zijn beste vriend. Vadertje Jules smelt van huidhonger als Juliette zijn haren kamt, schipper Jean slaat jaloers zijn kajuit kort en klein. Dat blijkt een patroon: als een marskramer Juliette tijdens een avondje dansen het hoofd op hol brengt over Parijs, krijgt ze bootarrest. Als ze dan koppig op eigen houtje op stap gaat, vaart hij zonder haar verder.

L’Atalante is een onevenwichtige, unieke film. De toon varieert wild: surrealisme, industriële lyriek van stoom en kolen, proletarisch drama, softe romantiek à la Murnau. Dat je dat toch niet als een rommeltje ervaart, ligt aan het innemende acteren, denk ik. Vooral de wijze waarop ‘comic relief’ Michel Simon als le père Jules het melodrama verlicht: een dreigende beer die al na één aaitje over zijn bol gaat dansen.

Met hem als malle opa ervaar je het kwartet van L’Atalante – er is ook nog een scheepsmaatje – als een familie die elkaar accepteert en strapatsen schouderophalend vergeet. Sorry is overbodig.