Analyse

Complotdocu ‘Hold-Up’: composthoop van wantrouwen

Analyse | Complotdenken Het Franse ‘Hold-Up’ zit vol leugens, verdraaiingen en complottheorieën. De film begint met kritiek op het coronabeleid, maar schuift gaandeweg op naar heftiger emoties: gewone mensen worden bang gemaakt om niks, op weg naar een „holocaust” van overbodig verklaarde burgers.

Demonstranten tegen de coronamaatregelen in december 2020 in Nantes. Op het bord staat ‘1984 is geen handboek’, een verwijzing naar George Orwells beroemde anti-totalitaire roman.
Demonstranten tegen de coronamaatregelen in december 2020 in Nantes. Op het bord staat ‘1984 is geen handboek’, een verwijzing naar George Orwells beroemde anti-totalitaire roman. Foto Stephane Mahe/Reuters

Braafjes streepten serieuze Franse media afgelopen november de leugens en verdraaiingen af in Hold-Up, de internetdocumentaire over de coronapandemie van de voormalige journalist Pierre Barnérias. Het is een waslijst. De voorzitter van En Marche, de partij van president Macron, twitterde: „Trap er niet in: Hold-Up is geen documentaire, geen journalistiek. Het is complot-propaganda.”

Olie op het vuur, natuurlijk – het beoogde publiek van Hold-Up gaat er allang vanuit dat het de gevestigde media zijn die propaganda bedrijven en aan de leiband van de overheid lopen. Eind november was de documentaire al drieënhalf miljoen keer bekeken. Geen idee op hoeveel de teller inmiddels staat – hoewel de documentaire is verwijderd van de meeste grote platforms, is hij nog altijd te zien op YouTube – maar de meeste ideeën die erin worden verkondigd hoor je inmiddels uit de mond van heel wat Parijse taxichauffeurs.

Lees ook de rubriek van ombudsman Sjoerd de Jong over een Nederlandse complotfilm: Hoe een coronafilm NRC in een kwaad daglicht stelt met knip- en plakwerk

Spreekbuizen van ‘gezond verstand’

Ook in Hold-Up zelf duiken tussen de experts steeds taxichauffeurs op, als gewone burgers die zich geen knollen voor citroenen laten verkopen, spreekbuizen van „gezond verstand”. Misschien moet je de film, die zowat drie uur duurt, zien als één eindeloze rant van een taxichauffeur tijdens een veel te lange rit, want het verhaal dat Barnérias vertelt schiet alle kanten op. Alleen de grondtoon blijft dezelfde: gewone burgers worden voorgelogen, gemanipuleerd, uitgezogen en – dat is het einddoel! – kapotgemaakt.

De stijl van Hold-Up draagt bij tot het succes – razendsnelle montage, onverwachte verbanden, dramatische muziek, de suggestie dat er iets heel groots onthuld gaat worden, het bestaan van schimmige krachten die erop gericht zijn ons te knechten. Het is een stijl die populair is gemaakt door de Brit Alan Curtis en de Amerikaan Michael Moore. Maar in het geval van Hold-Up gaat de vorm een eigen leven leiden: de gespreksflarden en statistieken en rapporten wisselen elkaar zo snel af, dat alleen suggestie overblijft. Het gevaar van dit genre documentaire was altijd al dat wordt ingespeeld op bestaande sentimenten in plaats van dat er een onbekende werkelijkheid wordt onthuld. In Hold-Up is bevestigen van emotie met „feiten” het leidend principe geworden.

Lees ook de column van Robbert Dijkgraaf: Dwarsdenkers hebben meestal ongelijk

De documentaire begint met het blootleggen van inconsistenties in het coronabeleid. Eerst het mondkapje als onnuttig verklaren, en vervolgens verplicht stellen. De overheid en de WHO hebben de pandemie ernstig onderschat, zijn steeds te laat in actie gekomen. Incompetent. Dan volgt een stoet van getuigen die vertelt hoe funest de lockdowns ingrijpen in het dagelijks bestaan – hoe huiselijk geweld exponentieel is toegenomen, bijvoorbeeld, gelardeerd met de getuigenis van een hysterische vroedvrouw die bijna stikt in haar ontzetting omdat pasgeboren baby’s hun ouders voor het eerst moeten zien met een mondkapje voor!

Tot dan toe is het allemaal vertrouwd voer voor de praatprogramma’s, maar gaandeweg schuift de documentaire op naar heftiger emoties. Covid-19 is niets meer dan een flinke griep, dus waarom worden hele samenlevingen hiervoor stilgelegd? Ja, waarom? Hydroxychloroquine werkt uitstekend tegen corona, niks mis mee, dus waarom werd het plotseling zwart gemaakt?

Waarom?

Lees ook: Sinds de oorlog overleden er niet zo veel mensen als in 2020

Vreselijke onthulling

De maker maakt er één composthoop van wantrouwen van. Het is Big Pharma die aan de touwtjes trekt, over onze kromme ruggen worden miljarden en miljarden verdiend. En ook is het de staat die een ideale manier heeft gevonden om ons eronder te houden: we worden bang gemaakt om niks, zodat we als makke schapen de door hen gebaande paden zullen volgen.

Het blijkt allemaal opmaat voor een vreselijke onthulling: grote spelers, zoals Bill Gates en Dr Fauci, maken deel uit van een samenzwering van machtigen die een wereldregering willen stichten. Een wereldregering waarin de elite zich tegen gewone mensen keert, die in tijden van kunstmatige intelligentie en robotisering steeds overbodiger worden. De uitgesproken linkse socioloog Monique Pinçon-Charlot, inmiddels volledig van het padje, ziet in het beleid rondom de pandemie het begin van een „holocaust” tegen overbodig verklaarde burgers. En daar heb je de vroedvrouw weer: geconfronteerd met dit onvoorstelbare vernietigingsplan kan ze haar tranen niet meer bedwingen.

Wanneer het gaat over hedendaagse complotdenkers klinken er steevast stemmen die begripvol stellen dat we de mensen die meegaan in die theorieën niet klakkeloos moeten wegzetten als complotgekkies. Deze mensen zoeken immers houvast in een wereld waar ze geen greep op kunnen krijgen.

Lees ook: QAnon springt van web over op de echte wereld

Simplistisch

Dat is even goedbedoeld als simplistisch. Wie het opbrengt om Hold-Up uit te zitten, krijgt een ander, complexer beeld. Aan de ene kant wordt ingespeeld op een gevoel van kosmisch slachtofferschap. De overheid, gesteund door op winst beluste wetenschappers, is erop uit om je het leven onmogelijk te maken, je je vrijheid af te pakken, en in de meeste extreme variant, je op te ruimen. Op dat gebied beweegt Hold-Up zich behendig van maatschappelijke ergernis (het mondkapje!) tot een existentiële dreiging die een massale opstand rechtvaardigt.

Een tweede emotie die wordt aangewakkerd is de narcistische impuls van mensen die zich gezien willen weten – dat geldt in de eerste plaats voor de opgevoerde ‘experts’, die veelal in de marge van hun vakgebied opereren of zich uitspreken over zaken die niets met hun expertise te maken hebben. Hun gezichten staan zonder uitzondering in de miskenning-modus. De „hogere” waarheid die zij honend over de aanpak van de pandemie verkondigen, laat mooi zien dat we hier niet te maken hebben met zoeken naar „houvast”, maar met een volledig omgekeerde wereld: niet zij maar wij, makke, onwetende schapen, zijn slachtoffer van slinkse propaganda, niet zij zijn in de ban van een bijkans religieuze waan, het is andersom: het is de wetenschap die tot een „geloof” is geworden! Er is geen ruimte meer voor vrije geesten! Het succes van Hold-Up laat zien hoe verleidelijk die omgekeerde wereld is.