Arme landen verstoken van vaccins

Vaccinongelijkheid De wereld staat aan de rand van een ‘morele mislukking’ als arme landen geen toegang krijgen tot vaccins, zegt WHO-baas Tedros.

Een Covid-patiënt in een ziekenhuis in de Senegalese hoofdstad Dakar.
Een Covid-patiënt in een ziekenhuis in de Senegalese hoofdstad Dakar. Foto Zohra Bensemra / Reuters

Na talloze vergeefse smeekbedes aan rijke landen om niet te vervallen in ‘vaccinnationalisme’, bediende WHO-directeur Tedros zich maandag van grote woorden om zijn boodschap over te brengen. „Ik moet even bot zijn”, zei hij bij de opening van een bestuursvergadering. „De wereld staat aan de rand van een catastrofale morele mislukking.” Rijke landen én farmaceutische bedrijven moeten als de bliksem de toegang tot coronavaccins gaan delen met arme landen. Anders „zal deze mislukking worden betaald met levens uit de armste landen”.

Vanaf het begin van de coronapandemie klinkt wereldwijd de roep om de lessen toe te passen van de hiv-epidemie, toen aidsremmers het laatst beschikbaar kwamen in Afrika, de plaats waar ze het hardst nodig waren. Er worden nu dan ook echt pogingen ondernomen om vaccins in arme landen te krijgen, maar de resultaten blijven voorlopig uit.

Volgens Tedros hebben 49 rijke landen tot nu toe 39 miljoen mensen gevaccineerd, tegenover 25 Guineeërs, de enige inwoners uit de groep arme landen. Vijf oorzaken voor vaccinongelijkheid.

1Rijke landen kopen de boel op

Neem Nederland. Als alles volgens plan verloopt, zijn er in maart volgend jaar 61,7 miljoen doses aan Nederland geleverd, goed voor de inenting van twee keer de Nederlandse bevolking, inclusief kinderen (die voorlopig niet gevaccineerd mogen worden). Dit is de strategie van de meeste rijke landen.

Tedros heeft altijd begrip getoond voor het feit dat overheden hun bevolking willen beschermen. Maar maandag was hij ronduit kritisch: „Het is begrijpelijk dat overheden hun eigen zorgmedewerkers en ouderen als eerste willen vaccineren”, zei hij, „maar het is niet juist dat jongere, gezondere volwassenen in rijke landen eerder worden ingeënt dan zorgmedewerkers en ouderen in armere landen.”

2 Rijke landen bestellen tussentijds bij

Armere landen die wat later in de race stappen omdat ze eerst hun geld moesten tellen, komen er moeilijk nog tussen. De Europese Commissie heeft bijvoorbeeld al gebruik gemaakt van de optie in haar contract met Pfizer om 100 miljoen doses extra te bestellen. Daarbovenop is begin januari een order van nog eens 200 miljoen doses geplaatst, die al vanaf komend kwartaal geleverd moeten worden. Daarbovenop is een nieuwe optie tot nog eens 100 miljoen doses gesloten.

De zogeheten lage- en middeninkomenslanden zijn zodoende grotendeels aangewezen op Chinese en Russische vaccins (waarvan nog niet alle testresultaten zijn gepubliceerd) of op Covax, het inkoopmechanisme dat is opgezet door een aantal internationale organisaties, waaronder de WHO. Rijke landen dragen daar financieel aan bij.

Covax was bedoeld om wereldwijd gezamenlijk in te kopen, maar rijke landen hebben die oproep genegeerd en naast hun donaties aan Covax hun eigen, bilaterale contracten gesloten, waardoor ze vooraan in de rij zijn komen te staan. Ze helpen arme landen dus wel, maar nadat ze zichzelf geholpen hebben.

3 Covax is door geldgebrek niet slagvaardig

Covax heeft afspraken met farmaceuten voor twee miljard doses, maar daarvan is er nog niet één geleverd. Dat komt doordat de meeste overeenkomsten wegens geldgebrek nog niet zijn omgezet in bindende contracten met een leveringstermijn. „De farmaceuten geven je geen doses als je niet vooruitbetaalt”, zegt een anonieme EU-onderhandelaar tegen persbureau Reuters. De WHO hoopt dat in februari de eerste partij aan Covax geleverd wordt. Er zijn al afspraken met AstraZeneca en het Serum Institute of India, maar met Pfizer, de eerste fabrikant die markttoegang heeft gekregen, moet een akkoord nog rondkomen.

4 Farmaceuten richten zich op de westerse markt

De situatie wordt verergerd, aldus Tedros, doordat de meeste producenten hun vaccin eerst ter goedkeuring voorleggen bij autoriteiten in rijke landen, „waar de winsten het hoogst zijn”, en dan pas bij de WHO. De druk uit die landen op de farmaceuten is dan ook enorm, evenals de onderlinge competitie.

Lees ook: De Britten vaccineren in een turbotempo – een opsteker voor Johnson

Goedkeuring door de WHO maakt het voor overheden die zelf geen geavanceerd toetsingsinstituut hebben, makkelijker om een vaccin ook in hun land toe te laten. Ook Covax is afhankelijk van WHO-goedkeuring en kan dus vertraging oplopen, aldus Tedros. Dit geldt ook voor VN-organisatie Unicef, die vaccins moet leveren aan mensen in humanitaire noodsituaties.

5 Rijke landen zeggen doses te zullen doneren maar doen het nog niet

Nederland zegt zich sterk gemaakt te hebben voor toestemming van farmaceuten om overschotten door te verkopen of te doneren. Dinsdag werd bekend dat de EU aan een mechanisme werkt waardoor lidstaten gezamenlijk vaccins kunnen delen met landen op de Balkan, in Afrika en in Azië. Maar het is nog afwachten vanaf welke vaccinatiegraad landen daadwerkelijk bereid zijn dat te doen en in welke mate.

Tedros had voor dit onderwerp een duidelijke instructie: „Geef Covax voorrang in de rij, en deel doses met Covax als de eigen zorgmedewerkers en ouderen zijn gevaccineerd, zodat andere landen hetzelfde kunnen doen.” Nederland lijkt dat op dit moment niet van plan te zijn. Het ministerie van Volksgezondheid verwijst desgevraagd naar de financiële steun die het kabinet al aan Covax geeft.