Reportage

Bewoners van Uitdam voelen zich belazerd: ‘hun’ groene dijk is straks van beton

Dijkversterking In het dorp Uitdam zijn de plannen voor de oude Markermeerdijk slecht gevallen. Bewoners voelen zich belazerd door het hoogheemraadschap.

Op de Markermeerdijk bij Uitdam hangen protestvlaggen van bewoners tegen de dijkversterking.
Op de Markermeerdijk bij Uitdam hangen protestvlaggen van bewoners tegen de dijkversterking. Foto Olivier Middendorp.

Zevenenveertig zwarte vlaggen staan te wapperen in de wind op de dijk bij Uitdam, een klein dorpje ten noorden van Amsterdam. De bewoners hebben ze neergezet als protest tegen de plannen van het hoogheemraadschap voor de versterking van de dijk. „Als dit doorgaat”, zegt bewoner en dorpsraadlid Ineke Hoekman-van Hassel terwijl ze over de modderige dijk voortploegt, „gaat een prachtig stuk landschappelijk erfgoed voorgoed verloren.”

Drieëndertig kilometer lang slingert de dijk langs het Markermeer, van Hoorn naar Amsterdam. Eeuwenoud en alom geroemd als historische „parel” van het Hollandse cultuurlandschap. Vijftien jaar geleden werd de dijk afgekeurd: hij is niet hoog genoeg meer en de stabiliteit laat te wensen over. Sindsdien werkt het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier (HHNK) aan een grote versterkingsoperatie, ter waarde van een half miljard euro. Die leidt al jaren tot protesten en gerechtelijke procedures, tot aan de Raad van State.

Van alle dorpen die hier liggen, heeft Uitdam de meest intieme relatie met de dijk. De huizen van de circa honderddertig bewoners, vooral ex-Amsterdammers die rust en ruimte hebben opgezocht, worden slechts van de dijk gescheiden door een paar meter achtertuin. „Ons speelterrein en dorpsplein”, noemt Ineke Hoekman de dijk. Er staan picknicktafels en wasrekken, een paar gammele houten steigers steken het water in. In de zomer komen mensen uit Amsterdam en de omliggende dorpen hier om te zwemmen, surfen of zeilen.

Die idylle dreigt nu verstoord te worden. Op andere plekken langs de dijk is de verstevigingsoperatie, uitgevoerd door een consortium van het HHNK en bouwbedrijven Boskalis en VolkerWessels, al in volle gang. Uitdam is binnenkort aan de beurt.

Maar ondanks jaren inspraak, overleg en burgerparticipatie ligt er nu een ontwerp waar de Uitdammers diep ongelukkig mee zijn. Als het aan het hoogheemraadschap ligt, wordt de dijk – een beschermd provinciaal monument – verstevigd met een veertien meter brede strook basalton, een soort beton. Dat is nodig, aldus het hoogheemraadschap, om aan alle veiligheidsnormen te voldoen.

Lees ook deze reportage: Nieuwe dijk: wantrouwen, oproer en zwartgelakte pagina’s

Onvoorstelbaar, vinden de Uitdammers. Ze zijn niet tegen versterking van de dijk, ze snappen dat Nederland zich moet wapenen tegen het water, zeker in tijden van klimaatverandering. Maar, zo vragen ze zich af, waarom moet dat gepaard gaan met „verwoesting” van een eeuwenoud cultuurlandschap? „Het Rijksmuseum renoveren ze ook zonder het gebouw geweld aan te doen”, zegt Sayone Daan, een andere dorpsbewoner. „„Het is toch idioot als dat bij een natuurmonument als deze dijk dan niet kan?”

Ontwerp volstrekt anders

Wat de boosheid van de Uitdammers nog groter maakt: het definitieve ontwerp is volgens hen volstrekt anders dan wat het hoogheemraadschap hen lange tijd heeft voorgespiegeld. Ze voelen zich belazerd.

In de eerste plannen, van een jaar of zes geleden, zou de dijk simpelweg worden afgegraven en vervangen door een dijk die tweeëntwintig meter het meer in lag. Dat wilden de Uitdammers niet, de gemeente Waterland en de provincie Noord-Holland waren ook tegen. Het hoogheemraadschap stelde vervolgens voor de bestaande dijk met anderhalve meter op te hogen. Ook daar voelden de Uitdammers niets voor: zo’n muur voor hun tuintjes zou te veel uitzicht en zonlicht wegnemen.

Na bemiddeling van de toenmalige deltacommissaris Wim Kuijken kwamen de bewoners en het hoogheemraadschap een alternatief plan overeen: geen verhoging, maar een damwand in de dijk en een golfbrekende ‘steunberm’ aan de waterzijde. „Die zou een meter of zes zijn, met een laag aarde erover”, zegt Sayone Daan. „Iedereen in het dorp was blij.”

Maar in de definitieve plannen, halverwege vorig jaar bekendgemaakt, was de berm ineens veertien meter breed en was de laag aarde verdwenen. Een nieuw plan met een dijk van klei wees het hoogheemraadschap na twee sessies met onafhankelijk experts ook van de hand. „We waren met stomheid geslagen”, zegt Daan. „Ze zeiden: sorry, we hebben geen tijd meer voor een alternatief.”

Paternalisme

Sindsdien zijn de dorpsbewoners in alle staten. Ze krijgen bijval van Wim Kuijken, inmiddels met pensioen als deltacommissaris. Wat het hoogheemraadschap nu van plan is, zegt hij, strookt helemaal niet met zijn advies. „Het was volstrekt duidelijk dat de bewoners een groene dijk wilden.” Kuijken noemt de opstelling van het hoogheemraadschap „waardeloos”. „Je kunt toch niet een heel burgerparticipatietraject optuigen en dat drie maanden voor het einde afbreken? Dat getuigt van een houding van: wij weten het ‘t beste. Dat is geen participatie maar paternalisme.”

Dat is niet waar, zegt dagelijks bestuurder Rob Veenman van het HHNK. Volgens hem is het advies van de toenmalige deltacommissaris „één op één” overgenomen. „Het woord ‘groen’ komt in zijn stuk nergens voor.” Veenman vindt dat het hoogheemraadschap met het ontwerp „voor 90 procent” tegemoet is gekomen aan de wensen van de Uitdammers. „De bewoners wilden geen dijk verderop in het meer en ze wilden de huidige dijk niet hoger. Dat hebben we allebei netjes gedaan. Ze hebben een goed, realistisch alternatief gekregen.”

Het hoogheemraadschap is van goede wil, zegt Veenman. „Wij zijn niet doof en blind voor de bewoners. We hebben ontzettend veel aan participatie gedaan en vele alternatieven onderzocht om de dijk groener te maken. Maar die kosten extra geld en dat geld kwam niet beschikbaar. We moeten ook verder. We zijn al aan het werk.”

Lees ook: Raad van State: Dijken rond Markermeer mogen worden versterkt

Veenman wijst er ook op dat plannen in april 2020 overeind zijn gehouden door de Raad van State. „Die zei erbij dat we netjes met alle bezwaren zijn omgegaan.”

Goede wil? Voor 90 procent hun zin? Op de dijk van Uitdam, tussen de wapperende zwarte vlaggen, springen Ineke Hoekman en Sayone Daan zo ongeveer uit hun vel over deze „valse voorstelling van zaken”. Daan: „Ze schermen telkens met allerlei technische kennis en dat het miljoenen duurder zal worden, maar wij hebben nog nooit een begroting gezien.” Hoekman: „Ze weten precies hoe ze bewoners moeten uitroken.”

Markermeerdijk in de toekomst (artist impression).Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier

‘Jarentachtigmethode’

En er is nog iets anders. Het hoogheemraadschap, zeggen ze, heeft een „hopeloos achterhaalde manier” van naar het landschap kijken. Hoekman: „We rijden allemaal honderd kilometer op de snelweg en willen minder koeien vanwege de stikstof, maar we storten wel 14.000 vierkante meter beton op een dijk. Het is een jarentachtigmethode.”

Daan: „Ze hanteren oude normen en doen dat ook nog eens veel te strikt. Verschillende experts zijn dat met ons eens.”

Volgens HHNK-bestuurder Veenman is de discussie over de normen een gepasseerd station. „We hebben hier de afgelopen jaren lang over gediscussieerd, tot in de Tweede Kamer aan toe. Er is uitvoerig onderzoek naar gedaan. Voor mij is het simpel: de wetgever heeft ons een norm opgedragen. Die leidt tot een aantal uitgangspunten en daar houden we keurig aan vast.”

Een eindje verderop zijn graafmachines al druk bezig een oprit te graven. Als de werkzaamheden volgens planning lopen, wordt komende zomer al de damwand in de dijk geplaatst. De Uitdammers hebben hun laatste restje hoop gevestigd op een proef die moet uitwijzen of er dan tenminste groen kan groeien in de naden tussen de basaltonblokken. En ze kijken met enige spanning naar het dorp verderop, Durgerdam, waar de definitieve plannen nog niet zijn vastgesteld. Bewoners aldaar die bij de dijkverzwaring betrokken zijn, laten weten nog niet met de pers te willen praten. Ze zijn nog in gesprek met het hoogheemraadschap.

De bewoners in Uitdam zijn „murw gebeukt”, zegt Sayone Daan. „Maar we blijven strijden voor de dijk.”