Interview

Han Bouwmeester: ‘De mens is terug in de oorlogsvoering’

Han Bouwmeester Het Westen was verrast door de Russische annexatie van de Krim in 2014. Maar die inlijving was beïnvloed door westerse ideeën.

Han Bouwmeester: „Ik ben blij dat mijn regering mij niet elke keer belazert.”
Han Bouwmeester: „Ik ben blij dat mijn regering mij niet elke keer belazert.” Foto Roger Cremers

De annexatie van de Krim in 2014 kwam voor westerse militairen als een complete verrassing – zelfs voor kolonel Han Bouwmeester. Van 2010 tot 2013 werkte de artillerieofficier op het Allied Transformation Command in het Amerikaanse Norfolk. Zijn baan daar: het nadenken over nieuwe vormen van oorlogsvoering en potentiële dreigingen. De Nederlandse kolonel zat in de voorhoede van het militaire denken binnen de NAVO.

Maar ook Bouwmeester kon niet vermoeden dat nog geen jaar later amper 10.000 Russische militairen een Oekraïens garnizoen van ruim 20.000 man zouden kunnen overrompelen. Binnen enkele dagen was niet alleen het schiereiland Krim, maar ook de Oekraïense vloot in handen van Rusland – zonder dat er ook maar een schot was gelost.

De annexatie van de Krim was niet alleen te danken aan de inzet van militairen: beïnvloeding, propaganda en bluf speelden een centrale rol. Terwijl er gemaskerde soldaten zonder herkenningstekens patrouilleerden door de straten van Simferopol, ontkende de Russische president Poetin doodleuk dat hij het leger had ingezet. Etnische Russen intimideerden pro-Oekraïense demonstranten, riepen een overgangsregering uit en organiseerden een referendum over afscheiding van Oekraïne. Binnen drie weken tekende Poetin het document waarmee de Krim werd ingelijfd.

De annexatie heeft westerse strategen aan het denken gezet, zegt Bouwmeester, tegenwoordig docent aan de Nederlandse Defensie Academie in Breda. ‘Hybride conflictvoering’, waarbij niet alleen vliegtuigen en tanks maar ook sociale media worden, ingezet, is hét militaire modewoord van het moment. Afgelopen november richtte de Koninklijke Landmacht het ‘Wapen van de informatiemanoeuvre’ op: een eenheid die zich uitsluitend bezighoudt met informatie: van het vergaren van inlichtingen tot het beïnvloeden van de tegenstander.

Bouwmeesters proefschrift kon dus nauwelijks actueler zijn. Daarin brengt hij de Russische methoden van hybride oorlogsvoering tijdens Georgisch-Russische oorlog (2008) en de annexatie van de Krim (2014) in kaart. Hij onderscheidt een aantal technieken om de tegenstander te misleiden. Tegelijkertijd weerspreekt hij een hardnekkige mythe: het Russische concept is niet uniek, maar is beïnvloed door westerse ideeën.

Waarom kon Rusland Kiev én het Westen op het verkeerde been zetten?

„Je ziet dat ze vaak een afleiding gebruiken: zowel de operaties in Georgië als op de Krim vonden plaats rond de Olympische Spelen (Beijing 2008, Sotjsi 2014). Voorafgaand zijn veel Russische paspoorten verstrekt aan de lokale bevolking. Daarmee koop je loyaliteit. Dan is er een verrassende inzet van commando’s, de ‘groene mannetjes’, die onherkenbaar zijn en samenwerken met gewapende burgers. Intussen ontkent de Russische overheid iedere betrokkenheid, en worden via staatsmedia en het Russische trollenleger tegengestelde boodschappen verspreid. Daarmee kun je de verwarring in stand houden.”

Lees ook: Oekraïne wraakt voorzitter hof in zaak Krimgoud

In westerse media wordt de Russische chefstaf Defensie, Valeri Gerasimov, vaak aangewezen als uitvinder van de Russische hybride oorlogsvoering. Maar volgens u zijn er nogal wat misverstanden over de ‘Gerasimov-doctrine’.

„Ja. De term hybride oorlogsvoering wordt namelijk voor het eerst genoemd in 2005 een stuk van de Amerikaanse officieren Frank Hoffman en Jim Mattis, die kort minster van Defensie was onder Trump.

„Gerasimov beschrijft in zijn toespraak uit 2013 hoe het Westen optreedt na de Koude Oorlog: hij grijpt terug naar de Balkan, vooral naar de Kosovo-oorlog, naar wat de Amerikanen in Irak en Afghanistan hebben gedaan. Hij zei eigenlijk: dit doet het Westen, wat gaan wij doen?”

„We waren in 2014 allemaal compleet verrast en op zoek naar duiding. Dus hadden we het meteen over de Gerasimov-doctrine. Terwijl dat dus een spiegeling van ons eigen westerse optreden was.”

Maar het Russische optreden is toch heel anders? In Afghanistan probeerde het Westen niet-militaire middelen in te zetten: diplomatie, ontwikkelingshulp, gericht op wederopbouw. De Russen doen het tegenovergestelde: ze liegen, verstoren, creëren chaos.

„Dat is inderdaad een groot verschil. Je ziet dat de Russen desinformatie gebruiken om te beïnvloeden en te manipuleren. Wij zijn daar heel voorzichtig mee, omdat we vinden dat dat niet hoort bij onze democratie.”

Voor Russen is ethiek niet belangrijk?

Ik probeer een verklaring te geven voor wat Rusland gedaan heeft. En ik kijk er ook met een bepaalde bewondering naar. Dat is overdag, als ik in uniform rondloop. Maar als ik ’s avonds mijn vrijetijdskleding aan heb denk ik: ik ben blij dat mijn regering mij niet elke keer belazert.”

Uw eigen landmacht was anders begonnen met het inzamelen van informatie over hoe Nederlandse burgers dachten over de coronacrisis. Dat werd een schandaal.

„Dat gebeurde grotendeels uit openbare bronnen zo heb ik begrepen, maar daar is men erg van geschrokken, ja. Deze taak ligt nu bij het ministerie van Binnenlandse zaken, ook daar is men ook heel beducht voor mogelijke desinformatie. Er is een overheidsbrede aanpak nodig, met goede aanspraken over bevoegdheden en verantwoordelijkheden.”

In uw verslag van de annexatie van de Krim valt op hoezeer de grenzen tussen politiek en militaire operaties zijn vervaagd.

Lees ook: Krimgoud als ‘hete aardappel’

„Tot voor kort waren conflicten het domein van militairen. Nu wordt er nagedacht over welke andere middelen je hebt om een conflict te beslechten. Daar wordt binnen de NAVO ook over nagedacht. We zien dat er een hele reeks van incidenten plaatsvindt die samen net onder de drempel van oorlog blijven. Intussen worden landen wel benadeeld: denk maar aan de gifaanslag op Skripal in Groot-Brittannië. Of neem de OPCW-hack in Den Haag. Recent zijn er weer twee spionnen uitgewezen. Nederland loopt Rusland soms hinderlijk voor de voeten, en dan word je vanzelf een doel.”

Hoe ver ligt Rusland op ons voor?

„In Rusland is altijd nagedacht over hoe de mens in elkaar zat en hoe je die kunt beïnvloeden. Wij hebben heel lang geloofd in grote defensiebudgetten, in technische superioriteit. Maar in de visie van de Commandant der Landstrijdkrachten uit 2018 staat: ‘we moeten de mens weer centraal gaan stellen in onze manier van oorlogvoeren’. We hebben op de Nederlandse Defensie Academie een minor opgezet waarin we bespreken hoe beïnvloeding in zijn werk gaat. Misleiding is terug in het curriculum.”

Rusland verspreidt desinformatie in Nederland: over MH17, over corona. Hoe verweer je je daar tegen?

„Dat is een vraag waar wij ook nog mee worstelen. We signaleren het, en we kennen de mechanismen. Maar dat wil nog niet zeggen dat je er een adequaat antwoord op hebt.”