Opinie

Gestruikeld over data

Tommy Wieringa

De menselijke maat is een goede maat. Hij wordt vaak vergeten. Mensen die hem hadden moeten bewaken zeggen dan: ‘De menselijke maat is uit het oog verloren.’ Ze beloven beterschap. Terwijl ze dat doen wordt de menselijke maat elders weer uit het oog verloren. Je blijft bezig.

Nadat Fred Teeven eerst zijn hele periode als staatssecretaris van Veiligheid en Justitie had besteed aan het met wortel en tak uitroeien van de menselijke maat, vond hij na de zelfmoord van de onterecht ‘verwijderbare’ asielzoeker Aleksandr Dolmatov ‘dat allereerst de menselijke maat in de vreemdelingenketen moet terugkomen’.

Vooraan in het proces hoor je nooit iemand over de menselijke maat. Jammer is dat.

In de Toeslagenaffaire dook de menselijke maat ook pas tegen het einde op. In het begin was er niemand die even dacht: ‘Ho, de menselijke maat, moeten we daar nog iets mee?’ Pas toen er zo’n 26.000 ouders waren vermorzeld tussen de raderen van het systeem, zagen we de glycerinetraan van Rutte na een ontmoeting met gedupeerden.

Het was een traan zonder geheugen. In 2013 gaf de ministeriële commissie Aanpak Fraude onder leiding van dezelfde Rutte het startschot voor een search & destroy-operatie zonder precedent. Tijdens de persconferentie na de val van zijn kabinet vrijdagmiddag, zei Rutte dat hij zich niet persoonlijk verantwoordelijk voelde voor het meedogenloze klimaat waarin de Toeslagenaffaire kon plaatsvinden. De commissie Aanpak Fraude schiep niettemin de voorwaarden voor een digitale drijfjacht op weerloze mensen met een risicoprofiel (veelal mensen met een dubbele nationaliteit, een niet-westerse achtergrond en zo voort). ‘Het kan pervers uitpakken’, gaf Rutte toe voor de onderzoekscommissie, maar dat was dan de verantwoordelijkheid van de betrokken ambtenaar, niet die van hem.

Van de oprichting van die commissie bestaan overigens geen notulen. Wat er besproken werd bleef geheim en de stukken mochten niet openbaar worden gemaakt: de Rutte-doctrine. De premier doet denken aan het superieure paard uit de Tao, ‘het paard dat geen stof opwerpt en geen sporen nalaat’. Soms geldt dat ook voor balletje-balletje-artiesten in de politiek.

Dankzij de uitstekende onderzoeksjournalistiek van RTL en Trouw weten we nu wat zich bij de Belastingdienst in het verborgene afspeelde. Investeringen in extra personeel en computersystemen om fraude op te sporen moesten zichzelf terugverdienen met exorbitante terugvorderingen. Werden de doelstellingen niet gehaald, dan volstond het om de parameters bij te stellen en volautomatisch meer terug te vorderen. De Belastingdienst herbergde zo een huurlingenleger dat leefde van de opbrengst van plundering.

De slachtoffers werden niet geselecteerd op basis van wat ze gedaan hadden, maar op basis van wat ze misschien gedaan hadden, mede gelet op hun afkomst. Het systeem was ontworpen om te discrimineren op een aantal terreinen, en wie eenmaal het boze oog op zich gevestigd had kon zijn onschuld nooit meer bewijzen.

De Toeslagenaffaire was een ongeluk met datakoppeling waar je op kon wachten. Rutte III mag erdoor gevallen zijn, met de nieuwe Wet Gegevensverwerking Samenwerkingsverbanden (WGS) die nu bij de Eerste Kamer ligt, wordt opnieuw een onbeheersbaar risicoprofileringssysteem opgetuigd. Nog omvattender dan het Systeem Risico Indicatie (SyRI) ditmaal, dat begin vorig jaar door de rechter verboden werd wegens ongeoorloofde inbreuk op het privéleven. Bij de WGS worden niet alleen gegevens gekoppeld die de overheid van ons bezit, maar ook alles wat we delen met bijvoorbeeld bedrijven, banken en verzekeringsmaatschappijen. De gekoppelde servers van die partijen zullen als altijd draaien op discriminerende algoritmes en voeden zich met onbetrouwbare data. Met de WGS krijgt de overheid opnieuw een machtig en hoogst feilbaar instrument in handen om burgers te profileren op basis van geheime dataprofielen. De excuses voor de ene ramp zijn nog niet gemaakt of de volgende dienen zich alweer aan.

‘De regering is iets dat boven de mens hangt als de hemel boven de aarde. Wat van de regering komt kan goed of slecht zijn, maar altijd is het groot en oppermachtig’, schrijft Joseph Roth in Rebellie. Ergens oefent iemand alvast zachtjes op de woorden ‘menselijke maat’.

Tommy Wieringa schrijft elke week op deze plek een column.