Waarom is grapefruit soms gevaarlijk bij medicijnen?

Durf te vragen Een Canadese wetenschapper ontdekte het grapefruiteffect bij toeval, in 1989.

Foto Getty Images

Meestal een gezonde snack, maar soms een verboden vrucht: de grapefruit. Op de bijsluiter van menig medicijn staat dat het niet mag worden gecombineerd met grapefruit. Bijvoorbeeld bij sommige cholesterolverlagers en Viagra.

Het tegelijkertijd innemen van grapefruit en medicijnen kan ernstige bijwerkingen veroorzaken, die verschillen per medicijn. De ergste: een ernstige hartritmestoornis. Andere mogelijke bijwerkingen: maag-darmbloedingen, verminderde ademhaling en nierfunctiestoornissen. Dat schreef de Canadese klinisch farmacoloog David Bailey in 2013 in een overzichtsstudie in de Canadian Medical Association Journal. Op dat moment waren er 43 medicijnen op de markt die in combinatie met grapefruit gevaarlijk zijn, terwijl een waarschuwing in de bijsluiter nog ontbrak.

Elk molecuul op aarde is giftig, zolang je er maar genoeg van inneemt. Bij medicijnontwikkeling is het de kunst om de ideale dosis vast te stellen: hoog genoeg om te werken, laag genoeg om niet toxisch te zijn. Het moet makkelijk in de bloedsomloop terecht kunnen komen.

Bescherming tegen insecten

In grapefruit zit een klasse moleculen – furocumarinen – die sommige planten aanmaken om zichzelf te beschermen tegen insectenvraat. In mensen binden dezelfde moleculen stevig en onomkeerbaar aan een specifiek enzym: cytochroom P450 3A4, belangrijk voor de afbraak van schadelijke stoffen. Eenmaal gebonden aan zo’n furocumarine werkt het enzym niet meer.

De combinatie met grapefruit is gevaarlijk wanneer een relatief hoge dosis van een medicijn nodig is, wat voorkomt als een middel effectief wordt opgeruimd door een enzym. Valt de werking van dat enzym weg, dan bereikt het medicijn snel een zeer toxische concentratie in je bloed.

De problematische combinatie van grapefruit en medicijnen ontdekte Bailey per toeval in 1989. Hij wilde onderzoeken of een nieuw bloeddrukverlagend middel met alcohol gecombineerd kan worden. Om een placebo-effect bij testpersonen te voorkomen, probeerde hij de smaak van alcohol te verdoezelen, vertelt hij via Zoom. Thuis aan de keukentafel stelde zijn vrouw grapefruitsap voor. De bittere smaak bleek de alcoholsmaak goed te verbergen.

Getest bij zichzelf

Alcohol bleek geen invloed te hebben op het medicijn, maar wel was de concentratie van het middel in het bloed vier maal hoger dan verwacht. Bailey vermoedde een interactie met grapefruitsap, maar zo’n effect was nooit eerder waargenomen.

Hij besloot het bij zichzelf te testen. De bloeddrukverlager was relatief veilig en hij was kerngezond: in 1968 had hij nog de 1.500 meter gelopen op de Olympische Spelen in Mexico-Stad. Met een katheter in de arm om zijn bloedwaarden te meten, nam hij het middel in. Een week later deed hij hetzelfde, maar dan in combinatie met grapefruitsap. Ditmaal mat hij een vijfmaal hogere concentratie. „Mijn gezicht werd heel rood”, herinnert hij zich, „en mijn hartslag ging van 55 naar 95 slagen per minuut.”

In de decennia die volgden, bouwde hij zijn carrière om dit effect heen. Niet alleen grapefruitsap bleek gevaarlijk, maar ook limoen, bittersinaasappel en pomelo. Pas in de afgelopen tien jaar werd dat effect bekender, mede door zijn publicatie in 2013, en begonnen producenten de noodzakelijke waarschuwing op bijsluiters te plaatsen. Nu is Bailey met pensioen, maar de lijst van medicijnen die je niet met grapefruitsap moet innemen, houdt hij nog elk jaar bij.