Profiel

Deze Marokkaanse journalist zou Nederlands geld witwassen. Of snoert het regime hem de mond?

Persvrijheid in Marokko Alles zou beter worden voor de pers in Marokko, toen koning Mohammed VI aantrad. Toch staat Maati Monjib, Marokko’s meest vooraanstaande journalist, nu voor de rechter. Hem wordt witwassen van geld uit Nederland verweten. Een discutabele beschuldiging.

Maati Mojib uitte al langer zorgen over de vrijheid van meningsuiting in Marokko.
Maati Mojib uitte al langer zorgen over de vrijheid van meningsuiting in Marokko. Foto Fadel Senna/AFP

Als íemand weet wat Maati Monjib (60) doormaakt in de gevangenis van Rabat dan is het zijn leerling Hicham Mansouri (40). De naar Frankrijk gevluchte Marokkaanse journalist zat van maart 2015 tot januari 2016 vast wegens overspel. „Een valse en pijnlijke beschuldiging”, vertelt Mansouri via WhatsApp. „Maar zo werd er van mij een crimineel gemaakt, terwijl ik een politieke gevangene was. Ik werd tussen de grootste misdadigers gezet. In een cel met vijftig man waar plaats was voor de helft. Ik was kennelijk een gevaar voor het regime. En nu geldt dat voor Maati Monjib.”

Tien jaar na de Arabische Lente zet Marokko stappen terug in persvrijheid. Want na de opsluiting van Mansouri, werd een reeks andere kritische journalisten vastgezet. Taoufik Bouachrine, voormalig hoofdredacteur van de krant Akhbar Al-Yaoum, kreeg in 2019 ‘wegens verkrachting’ een gevangenisstraf van vijftien jaar. Afgelopen zomer verdween ‘luis in de pels’ Omar Radi volgens Morocco World News wegens ‘seksueel misbruik én spionage voor Nederland’ achter de tralies.

Lees ook: Kritische journalist en activist gearresteerd in Marokko

Maati Monjib zit sinds 29 december in voorarrest op verdenking van malversaties met geld. Een bedenkelijke aanklacht die nauw verband houdt met zijn journalistieke werk. Wederom zou Nederland hier een rol spelen. De ‘zaak-Monjib’ staat voor 20 januari op de rol. Wie is Maati Monjib eigenlijk? En wat is zijn relatie met Nederland?

Gezicht van de vrije pers

Als journalist, historicus en mensenrechtenactivist stond Maati Monjib aan de basis van Freedom Now, een organisatie die opkomt voor vrije meningsuiting. Ook was hij directeur van het Centrum Ibn Rochd, een ngo voor training en debat. En als secretaris van de Association Marocaine du Journalisme d’Investigation was hij betrokken bij het opleiden van onderzoeksjournalisten. „Monjib was het gezicht van de vrije pers. En daarmee leek het even de goede kant op te gaan”, vertelt de Nederlander Steven Assies, die destijds als programma-coördinator van Free Press Unlimited nauw samenwerkte met hem.

In 2011 leek het alsof koning Mohammed VI vaart wilde maken met een nieuwe grondwet. Daarmee zou hij anders dan zijn strenge vader Hassan II beter luisteren naar de bevolking. Een vrijere pers was daar onderdeel van.

Maati Monjib probeerde daar alvast invulling aan te geven, vertelt Assies: „Met steun van de Nederlandse overheid organiseerden we trainingen voor onderzoeksjournalistiek, een beurzenprogramma, een competitie voor het beste onderzoeksverhaal en een jaarlijks Festival voor Persvrijheid.”

Het was volgens Assies een proces van over eieren lopen. „De Marokkaanse autoriteiten hanteerden het beproefde recept van ‘de wortel en de stok’. Journalisten die mee wilden werken en niet over de koning, de Westelijke Sahara en religie schreven, konden veel gedaan krijgen. Die kregen primeurtjes en werden in de watten gelegd”, vertelt Assies. „Maar Monjib koesterde juist zijn onafhankelijkheid. Hij wilde dat openlijk over alles kon worden gepubliceerd. Zo organiseerde hij ook trainingen voor de StoryMaker-app van Free Press Unlimited waarmee burgerjournalisten met hun mobiele telefoon kwalitatief goede video’s leerden maken die ze makkelijk konden delen.”

Lees ook: Over persvrijheid praat je niet in Marokko

Te mooi om waar te zijn

De Marokkaanse verlichting bleek te mooi om waar te zijn. Nadat er onderzoeksverhalen verschenen over de bezittingen van de koning en de ernstige milieuvervuiling bij de mijnbouw in het zuiden van Marokko, werden er vanaf 2013 heel snel stappen teruggezet. Freedom Now kreeg geen licentie, de vereniging voor onderzoeksjournalistiek moest gedwongen sluiten en StoryMaker werd als verboden spionagemateriaal aangemerkt.

Monjib wordt nu beschuldigd van witwassen. Hij zou projectgeld, dat hij grotendeels vanuit Nederland kreeg, via zijn eigen centrum hebben laten lopen en voor eigen gewin hebben gebruikt. Volgens Assies is dat onzin. „Alle uitgaven in het kader van de projecten die door ons werden gesteund moest Monjib verantwoorden. Voor iedere uitgegeven euro aan een potlood, taxirit of hotelovernachting moest hij bewijs van betaling overleggen. Daarbij is er door mij nooit een onrechtmatigheid geconstateerd. Ik heb geen reden om aan de integriteit van Monjib te twijfelen. Integendeel.”

De zaak-Monjib staat niet op zich. Verschillende Marokkaanse journalisten, zoals hoofdredacteur Ahmed Benchemsi van TelQuel en Aboubakr Jamaï van Le Journal, vluchtten de voorbije jaren naar het buitenland om vervolging te ontkomen. En meer dan eens werden buitenlandse verslaggevers na kritische verhalen het land uitgezet.

Boris van Westering, huidig coördinator ‘Midden-Oosten en Noord-Afrika’ van Free Press Unlimited, volgt de ontwikkelingen noodgedwongen vanuit Amsterdam. „Het is van groot belang dat de media druk op de zaak houden”, zegt hij via Zoom. De autoriteiten zoeken volgens hem steeds vaker manieren om critici van het systeem met zedendelicten of fraude in diskrediet te brengen. Van Westering: „De laatste jaren worden er steeds vaker beschuldigingen gefabriceerd.”

Gevaar voor ‘binnenlandse veiligheid’

De Marokkaanse intellectueel Maati Monjib wil van geen wijken weten en zet zijn strijd door. Al werd Monjib wel op verschillende manieren duidelijk gemaakt dat hij zijn activiteiten beter kon staken. In juli 2014 beet een geheim agent hem ’s nachts op straat vanuit het niets toe dat hij gevaar liep en een paar maanden later werd zijn ‘leerling’ Hicham Mansouri „professioneel afgeranseld”. Die klappen waren voor mij, zei Monjib later in een vraaggesprek met NRC. In 2015 werd hij met zes anderen, die allemaal verbonden waren aan StoryMaker, door de autoriteiten in Rabat als verdachte aangewezen. Monjib zou ‘een gevaar voor de binnenlandse veiligheid zijn’ en moest vrezen voor een gevangenisstraf van vijf jaar. Het kwam tot dusver nooit tot een zaak. Die werd maar liefst 22 keer uitgesteld.

Lees het interview met Maati Monjib uit 2017: ‘Kritisch schrijven over de Marokkaanse koning kan niet’

Maati Monjib – doorgaans keurig gekleed in een net pak en herkenbaar aan zijn karakteristieke bril – achtte zich lang onaantastbaar. Alsof hij met zijn internationale bekendheid en steun van honderden sympathisanten te groot zou zijn voor het regime. Dat bleek een misvatting toen ‘de Sacharov van Marokko’ op 29 december tijdens een lunch aan de Al Alawiyyin-straat in Rabat werd opgepakt door een groepje civiele agenten. Na nieuw onderzoek zou er nu kennelijk voldoende bewijs zijn om Monjib vast te zetten voor een ander vergrijp: witwassen.

Hicham Mansouri reageert vanuit Frankrijk geschokt op de arrestatie van zijn voorbeeld. „Monjib is als combinatie van historicus en journalist jarenlang de grootste vijand van het regime geweest. Hij wist als geen ander de strategie van de autoriteiten te schetsen, gebaseerd op een analyse van het verleden. Vlak voor zijn arrestatie stelde hij vast dat de politieke politie de macht in Marokko steeds strakker in handen heeft. Zijn arrestatie is daarvan het bewijs”, stelt Mansouri. „Monjib is ervan overtuigd dat er geen sprake kan zijn van democratie zonder een vrije pers. Hij trachtte als geen ander bruggen te bouwen, maar nu proberen ze hem monddood te maken. Dat zal ze niet lukken. Hij is een eervol persoon en het regime weet dat.”

Voorzichtige diplomatie

Hicham Mansouri hoopt dat de Nederlandse ambassadeur in Rabat het op zal nemen voor zijn mentor Maati Monjib. „Het moment is aangebroken dat de rechten van een mens de boventoon moeten voeren en de diplomatieke protocollen even opzij moeten worden gezet. Het leven van Monjib is in serieus gevaar. Hij is hartpatiënt en heeft suikerziekte. Monjib wordt al jaren onterecht vervolgd. Hij is historicus. En de tijd zal het leren. Op een dag zal er teruggekeken worden op degenen die zonder aarzeling de juiste beslissingen namen.”

De Nederlandse ambassade in Rabat volgt de zaken tegen Radi en Monjib nadrukkelijk achter de schermen van nabij, maar verwijst voor commentaar naar het ministerie van Buitenlandse Zaken. Van daaruit laat een woordvoerder weten dat „alleen via Marokkaanse media” vernomen is dat Nederland in de rechtszaak betrokken wordt. „We beschikken niet zelf over aanwijzingen dat Nederland genoemd staat in de aanklachten”, aldus de persvoorlichter in een korte reactie.

De diplomatieke relatie tussen Marokko en Nederland is mede vanwege de kritiek op het schenden van mensenrechten in de Rif en de stelselmatige weigering om uitgeprocedeerde vluchtelingen terug te nemen al dusdanig precair dat Monjib voor zijn zaak niet op openlijke hulp vanuit Den Haag zal hoeven rekenen.