Opinie

Hoezo ‘heksenjacht’?

Cancel culture We worden zo fragiel, schreef Gawie Keyser in een artikel over ‘cancel culture’. Dat verwijt maskeert onwil om anderen aandacht te gunnen, repliceert .
J.K. Rowling.
J.K. Rowling. Foto Tolga Akmen

Schrikbeelden van een wereld zonder vrijheid van meningsuiting worden opgeworpen door politici, kunstenaars, cabaretiers. Het veroordelen van een ‘cancel culture’ gaat gepaard met klachten over fragiliteit: we kunnen niet meer tegen een grapje en mogen niet langer genieten van schurende kunst, scheef Gawie Keyser in deze krant (Zo fragiel zijn we geworden, 9/1). Klagen over ‘cancel culture’ blijkt de eloquente variant van ‘je mag ook niks meer zeggen tegenwoordig’. Focussen op die vermeende fragiliteit leidt af van inhoudelijk terechte kritiek.

Wie het bekritiseren van transfobie, racisme of seksisme bestempelt als fragiliteit vergeet wie de norm in onze samenleving zijn: witte heteroseksuele cis-personen, zoals de schrijfster J.K. Rowling, zijn oververtegenwoordigd in het publieke domein. Toegang tot aandacht maakt deel uit van een privilege. Wie buiten de norm valt wordt weinig tot niet gehoord.

We kunnen het zogenaamde ‘cancellen’ zien als een vorm van online-activisme: een poging om publieke figuren de toegang tot het publieke domein te ontzeggen door hen onze aandacht niet waard te verklaren. Het is een radicale poging, die door het verschil in vertegenwoordiging in dat publieke domein vrijwel nooit lukt: zelfs nadat transgender personen en hun allies J.K. Rowling ‘#cancelled’ hadden verklaard, heeft zij nog altijd een enorm platform tot haar beschikking: meer dan veertien miljoen volgers en een enorme afzetmarkt voor haar nieuwe thriller. Je kunt niet spreken van verkettering of heksenjacht wanneer iemand nog zoveel ruimte inneemt in het publieke domein.

Lees hier het opiniestuk van Gawie Keyser: Zo fragiel zijn we geworden

Vrijheid en verantwoordelijkheid

Het zogeheten ‘cancellen’ leidt er zelden toe dat er werkelijk iemand of iets wordt uitgegumd. ‘Cancel culture’ is voor gemarginaliseerde groepen een manier om een publieke figuur aan te spreken op zijn of haar verantwoordelijkheid. In Rowlings geval ging het niet om boekverbranding, maar om het bespreken van transfobie.

Natuurlijk zijn er giftige voorbeelden van ‘cancel culture’ te noemen. Deze kan schadelijk zijn wanneer iemand daadwerkelijk de toegang tot het publieke domein ontnomen wordt. Maar wie de privileges onderkent, ziet dat de meeste vermeende slachtoffers van ‘cancel culture’ vrijwel geen risico lopen om die toegang daadwerkelijk te verliezen. De test is eenvoudig: wie in praatprogramma’s of in grote opinieartikelen in de gelegenheid is om te klagen over ‘cancel culture’, is overduidelijk níet gecancelled. Het verwijt van fragiliteit is dan ook ironisch.

De aanklacht gaat over iets anders: angst voor beperking van vrijheid.

Een vergelijkbare klacht voltrok zich kortgeleden in de wereld van de filosofie. De Britse filosofe Kathleen Stock – hoogleraar in Sussex en bekritiseerd om haar transfobe uitingen – werd officier in de Orde van het Britse Rijk onder verwijzing naar haar pedagogische en intellectuele verdiensten. Academici schreven een kritische open brief, die al snel door medestanders van Stock tot schadelijke ‘cancel culture’ werd verklaard. De academische vrijheid zou in het geding zijn. De brief legt echter de vinger op de zere plek: „We zeggen niet dat Stock de dingen die ze zegt niet mag zeggen. Academische vrijheid gaat gepaard met verantwoordelijkheid; we pleiten ervoor die vrijheid niet te gebruiken om mensen schade te berokkenen, met name de meer kwetsbare leden van onze samenleving.”

Door kritiek op kunst, wetenschap of humor te verwarren met bedreigingen voor de vrijheid van meningsuiting worden belangrijke kwesties verdoezeld. Vrijheid van meningsuiting betekent geen vrijheid van verantwoordelijkheid.

Lees ook: Hoe J.K. Rowling in Voldemort veranderde

Gehoord worden

Niemand verbiedt Rowling om boeken te schrijven. Niemand verbiedt Youp van ’t Hek om grapjes te maken. Niemand verbiedt Kathleen Stock om wetenschappelijke artikelen te schrijven. Maar kritiek wordt nu verward met het ontnemen van vrijheid, terwijl deze kritiek wordt geuit in het kader van het nemen van verantwoordelijkheid. De verantwoordelijkheid namelijk om die vrije meningen geen aandacht te geven als deze ten koste gaan van kwetsbare leden van onze samenleving. Wie een specifiek soort vrijheid nodig heeft om anderen te kunnen kwetsen, mogen we in het publieke domein best wat minder aandacht geven.

Zij die daadwerkelijk gecancelled zijn (of zelfs nooit toegang hadden tot het publieke domein) krijgen de kans niet om daar publiekelijk over te klagen. De hoeders van het publieke domein moeten zich afvragen: wie wordt gehoord en wie niet? Recent zagen we bij de talkshow Op1 in één week Thierry Baudet, Wybren van Haga, Joost Eerdmans en Annabel Nanninga. Omroep WNL weigerde Sylvana Simons vorig jaar nog te laten aanschuiven. Quinsy Gario heb ik er nog niet gezien.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.