Avondklokken in België en Frankrijk geven hoop

Maatregelen In de Kamer bestaat scepsis over een avondklok. Want werkt die maatregel wel? Het RIVM kan dat niet berekenen.

Politie patrouilleert in Brussel tijdens de avondklok in oktober vorig jaar.
Politie patrouilleert in Brussel tijdens de avondklok in oktober vorig jaar. Foto Francois Lenoir

„Alsjeblieft”, vroeg premier Mark Rutte (VVD) afgelopen woensdag in het debat aan de Tweede Kamer. „Gooi nou geen instrumenten weg.” De premier was even bang dat de avondklok bij voorbaat door de Tweede Kamer geblokkeerd zou worden. Terwijl dat één van de laatste instrumenten is om de besmettingscijfers, die maar mondjesmaat willen dalen, verder de kop in te drukken.

In de Kamer leeft grote scepsis over de maatregel. Want werkt die eigenlijk wel? „Waar mijn fractie in ieder geval behoefte aan heeft, is een cijfermatige onderbouwing”, stelt ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers. „Met hoeveel gaat de R omlaag als er een avondklok zou zijn?”

Wie sinds de coronamaatregelen ’s avonds de straat op gaat, loopt vaak door verlaten straten met sporadisch een wandelaar, fietser of een plukje rondhangende jongeren. Een makkelijke conclusie is: welk menselijk contact moet een avondklok dan voorkomen?

Het probleem is: dat is lastig te bepalen. Jaap van Dissel, hoofd infectieziektebestrijding van het RIVM, zei eerder al dat hij niet weet hoe groot het effect van een avondklok zou zijn. „Wij hebben geen tabellen waarin staat: een avondklok heeft 0,05 effect op de R-waarde”, zei hij in november in de Kamer. Hoe kan dat?

RIVM-modellen rekenen met bestaande gegevens over wáár mensen elkaar precies ontmoeten. Die zijn verkregen in onderzoeken van voor de pandemie waarin mensen dagboekjes bijhielden over waar ze waren geweest en hoeveel mensen ze daar waren tegengekomen. Die zijn ook uitgesplitst op persoonskenmerken, zoals leeftijd.

Het RIVM weet daardoor bijvoorbeeld hoeveel ouders contact hebben met andere ouders op het schoolplein, maar ook met hoeveel kinderen – cruciale informatie als de besmettingsdruk in die twee groepen verschillend is. Zo kunnen modelleurs inschatten hoeveel contacten er worden vermeden door een bepaalde maatregel en dus hoe effectief deze is.

De avondklok werkt anders: dat gaat niet over locaties, maar over tijdstippen. De modellen bevatten geen gegevens over hoe laat mensen elkaar ontmoeten. Daardoor kan het RIVM niet berekenen hoeveel contacten door een avondklok voorkomen zouden worden, en dus ook niet wat het potentiële effect van een avondklok op het reproductiegetal zou zijn.

Aanwijzingen in het buitenland

In het buitenland zijn aanwijzingen te vinden dat een avondklok wel effect heeft. In Antwerpen had een dergelijke avondklok vanaf 23.00 uur deze zomer zelfs een verrassend effect, zegt biostatisticus Geert Molenberghs (KU Leuven). „Na de avondklok knakte de curve. We hebben het effect in Antwerpen heel duidelijk gezien, maar er is weinig goed vergelijkingsmateriaal. Vaak zijn er tegelijkertijd ook andere maatregelen van kracht.” In Antwerpen was bijvoorbeeld de horeca ten tijde van de avondklok open, terwijl de cafés nu bijna overal gesloten zijn.

Wie is er ’s avonds op straat en waarom? We vroegen het in Meerssen, Haarlem en Rotterdam. Lees ook: Een avondklok? ‘Dat gaat veel te ver’

Inmiddels zijn er meer avondklokken geweest. In Frankrijk wordt er al maanden mee geëxperimenteerd. De eerste (vanaf negen uur ’s avonds) werd ingevoerd op 17 oktober in negen steden en geleidelijk uitgebreid. Op 30 oktober werd de avondklok vervangen door de tweede lockdown. Toen die half december werd opgeheven, ging dat gepaard met een herinvoering van de avondklok vanaf acht uur ’s avonds in het hele land. Sinds zaterdag geldt in het hele land weer een avondklok vanaf zes uur ’s avonds.

De meningen over de effectiviteit lopen uiteen. De Franse premier Jean Castex is positief. „Volgens onze gegevens ligt het aantal nieuwe gevallen twee tot drie keer lager in de vijftien departementen waar op 2 januari de avondklok om zes uur ’s avonds is ingevoerd”, zei hij maandag. Anderen zijn niet overtuigd en stellen dat het nog te vroeg is om resultaten te zien.

Een studie van Santé Publique, het agentschap voor de gezondheidszorg, heeft het effect bestudeerd van de avondklok vanaf negen uur ’s avonds die in de periode oktober-november gold in de meeste grote steden. De onderzoekers zeggen dat hun bevindingen suggereren dat die een positief effect heeft gehad op de verspreiding van het virus; zeven à tien dagen na de invoering ervan is een „zeer belangrijke daling” vastgesteld.

Premier Rutte verzocht het OMT deze week om met spoed met een advies over het effect van een avondklok te komen. Thuis vinden nog steeds de meeste besmettingen plaats en juist een avondklok zou dat soort contacten kunnen verminderen, is de verwachting. Het OMT pleit voor „gerichte maatregelen” tegen het samenkomen van jongeren, nu juist onder deze groep de Britse variant van het coronavirus sneller rond lijkt te gaan. Een avondklok is één van de mogelijkheden, schrijft het OMT, „maar alternatieven zouden wellicht mogelijk zijn”. Naar verwachting besluit het kabinet begin volgende week een besluit.

Volgens Molenberghs tellen de losse studies en ervaringen – ook uit Italië – op tot overtuigend bewijs voor het effect van een avondklok. Bovendien kan een maatregel die in „ongekende tijden” voor het eerst genomen wordt volgens hem onmogelijk reeds bewezen effectief zijn. „We hebben die luxe niet in een pandemie. Laten we de maatregelen nemen en daarna het bewijs verzamelen.”

Met medewerking van Gert van Langendonck