Wat betekent aftreden kabinet voor de corona-aanpak?

Kabinetscrisis De verwachting en hoop in coalitiekringen is dat er in de praktijk weinig verandert door een kabinetsval. Het land zit middenin de coronacrisis dus er móet wel volop verder worden geregeerd.

Premier Rutte en minister De Jonge na afloop van het plenair debat in de Tweede Kamer over ontwikkelingen rondom het coronavirus.
Premier Rutte en minister De Jonge na afloop van het plenair debat in de Tweede Kamer over ontwikkelingen rondom het coronavirus. Foto Bart Maat, ANP

Een kabinet dat aftreedt middenin een pandemie die gezien wordt als de grootste crisis sinds de Tweede Wereldoorlog. Het klinkt onlogisch, maar is precies wat deze vrijdag op het Binnenhof gebeurde. Rutte III wil zo verantwoordelijkheid nemen voor de grove fouten van de overheid in de Toeslagenaffaire. Welke gevolgen zou aftreden hebben voor de corona-aanpak?

De verwachting en hoop in coalitiekringen is dat er in de praktijk weinig verandert. In een situatie zónder crisis heeft een kabinetsaftreden echt betekenis. Het gaat demissionair verder en komt tot de verkiezingen niet meer met nieuw beleid. De Tweede Kamer wijst ‘controversiële onderwerpen’ aan die niet meer behandeld worden. Een demissionair kabinet past vooral nog op de winkel.

Nu zit het land middenin de coronacrisis en móet er verder wel volop geregeerd worden. Het kabinet heeft niet echt een keuze, zei premier Mark Rutte (VVD) deze week al op een persconferentie over de coronabestrijding. „Eén ding staat vast: dit land heeft het nodig dat het kabinet op corona in ieder geval wel missionair is. Misschien niet formeel, maar wel mentaal.”

Noodkabinet is een optie

In theorie is het een optie dat het kabinet niet demissionair verder gaat, maar dat er een interim- of noodkabinet komt. Dat gebeurde voor het laatst in de jaren ’60, toen een interim-kabinet onder leiding van Jelle Zijlstra gevraagd werd de nieuwe begroting en volgende verkiezingen voor te bereiden. Een tijdelijk kabinet-Rutte IV nu zou enkele bewindspersonen kunnen vervangen, of het kabinet kunnen aanvullen met extra partijloze ministers of leden van de oppositie. Zo’n regering van nationale eenheid past bij een crisis, maar is met het oog op de continuïteit van bestuur niet heel aantrekkelijk.

‘Gewoon’ demissionair verder gaan hoeft geen probleem te zijn. De tijd dat een demissionair kabinet helemaal niks meer doet is „al heel lang voorbij”, zegt emeritus hoogleraar parlementaire geschiedenis Joop van den Berg. Al vanaf de jaren ’60 gingen kabinetsformaties langer duren en moest er ook demissionair worden geregeerd. Dat kan ook gewoon, zegt Van den Berg. „Staatsrechtelijk gezien verliest een demissionair kabinet zijn bevoegdheden niet.” Wat het nog wel en niet mag volgt al decennia uit goed overleg met de Tweede Kamer.

Zeker in crisissituaties namen afgetreden kabinetten in de recente geschiedenis grote besluiten. In maart 2003 besloot het demissionaire-kabinet Balkenende I politieke steun uit te spreken voor de oorlog in Irak. Toen Balkenende IV begin 2010 middenin de kredietcrisis viel, aarzelde het niet om miljarden uit te geven aan het redden van grote banken als ING en binnen Europa aan het financieel noodlijdende Griekenland. Het demissionaire Rutte I onderhandelde na de breuk met de PVV een politie akkoord met de oppositie uit over onder meer verhoging van de AOW-leeftijd.

Geen nieuw beleid

Voor het zo goed mogelijk bestrijden van de coronacrisis krijgt Rutte III, ook demissionair, naar verwachting alle ruimte van de Tweede Kamer. Een ruime meerderheid van de Kamer, inclusief de linkse oppositie, steunt in grote lijnen de aanpak en maatregelen van het kabinet. Daarbij helpt het ook dat het coronabeleid geen nieuw beleid is, zegt hoogleraar staatsrecht Wim Voermans (Universiteit Leiden). „Ook als je strengere maatregelen wil nemen, is dat eerder een aanpassing van staand beleid.”

Het is wel mogelijk dat het kabinet nog vergaande nieuwe maatregelen naar de Kamer zal willen sturen, zoals het instellen van een avondklok. Hoewel veel partijen daar zeer kritisch op zijn verwacht Van den Berg niet dat het parlement zo’n maatregel op voorhand controversieel zal verklaren. „Als je het kabinet op zo’n manier beperkt kun je in een crisis ongelukken krijgen.”

Voermans ziet ook geen reden voor zo’n houding bij het parlement. „Als de Kamer het echt niet wil, kunnen ze het altijd nog in een debat tegenhouden.” Hij wijst erop dat het gunstig is dat de Kamer sinds kort dankzij de coronawet officieel met coronamaatregelen van het kabinet moet instemmen. „Als het kabinet demissionair zou worden en we zaten nog zonder die wet, dan hadden we wel een democratisch probleem gehad.”

Lees ook deze analyse: Vertrek Asscher compliceert crisis

Onderlinge spanningen

Het aftreden van het kabinet kan politiek wel degelijk verschil maken, vrezen sommige coalitiepartijen. Houden de partijen van Rutte III elkaar nog vast, of kiezen zij er ook op het coronadossier voor om zich meer te profileren richting de verkiezingen? Onderlinge spanningen zijn het laatste dat je kunt gebruiken als de Britse coronavariant door Nederland raast, zegt een coalitiebron.

Terugtreden kan ook nog een psychologisch effect hebben op de samenleving, wordt gevreesd. Welk signaal geef je er middenin zo’n grote crisis mee af? Zijn mensen straks nog wel bereid de coronaregels even goed te volgen? Uit onderzoek van I&O Research bleek woensdag dat maar 8 procent van de kiezers wil dat het hele kabinet nu terugtreedt vanwege de Toeslagenaffaire. De belangrijkste reden die zij noemen: de voortgaande coronacrisis.

Voor met name premier Rutte, die profiteert van zijn rol als crisismanager en een grote voorsprong heeft in de peilingen, kan het aftreden daarom schadelijk zijn. Zijn entourage liet eerder deze week al naar de media lekken dat de premier het liefst missionair door was gegaan. Maar ook na een val hoeven Nederlanders zich geen zorgen maken, zei de premier in de Kamer. „Ik vind het belangrijk dat mensen weten dat wij ons werk zullen blijven doen.”


Luister ook naar podcast Haagse Zaken: Waarin je hoort wat een demissionair kabinet nog kan/mag