In China gemaakte Volvo's arriveren in de haven van Gent voor verkoop in Europa.

Pan Geping Xinhua/eyevine.com

Interview

‘Europa is er ingeluisd met dit akkoord met China, vrees ik’

Interview | François Godement, Chinakenner Eindelijk sloot de EU een investeringsakkoord met China. Azië-expert Godement waarschuwt: „We belonen het land op een moment waarop dat absoluut niet zou moeten.”

Eind december, daags voordat de Europese Unie een investeringsakkoord sloot met China, sprak de gerenommeerde Franse China-kenner François Godement met bronnen aan Europese kant. Die vertelden hem dat er totaal geen schot zat in de onderhandelingen. Dat de Chinezen slechts millimeters bewogen. En dat een deal er dus, na zeven jaar onderhandelen, absoluut niet in zat.

„Maar toen ging het plotseling heel hard”, vertelt Godement, Azië-adviseur bij het Institut Montaigne in Parijs. „China deed in één weekend allerlei concessies. De Europeanen dachten toen: nu of nooit. Ik begrijp dat wel, na jaren van frustratie. Je krijgt zeven jaar lang onderknuppels te spreken, en plotseling heb je toegang tot de vicepresident die van alles toezegt. Toch denk ik dat de Europeanen dit niet hadden moeten doen. Ze zijn er een beetje in geluisd, ben ik bang.”

Waarom?

„China wil dit akkoord gebruiken om een wig te drijven tussen Amerika en Europa. Dat is een sleutelelement van de Chinese geopolitieke strategie. Beijing wil Europa nog snel zijn kant op trekken, voordat Joe Biden president wordt. Er is nu een politiek vacuüm in Amerika. China wil voorkomen dat het Westen, als dat vacuüm voorbij is, één gesloten front vormt tegenover China.”

Staat er iets in het akkoord wat deze vrees bevestigt?

„Wat er precies besloten is, weten we niet. De definitieve tekst is nog niet vrijgegeven. We moeten daar nog weken op wachten. Juristen checken de tekst nu. Dus het is lastig om een definitief oordeel te vellen. Zo heeft China beloofd eindelijk conventies van de Internationale Arbeidsorganisatie [ILO] in Genève te tekenen, die onder meer dwangarbeid verbieden. Dat is relevant, omdat we steeds berichten krijgen over dwangarbeid van de Oeigoerse minderheid. Maar hoe die bepaling over de ILO-conventies in het investeringsakkoord staat, weet ik niet. Het is moeilijk in te schatten of China zich er ook aan gaat houden. We moeten de kleine lettertjes afwachten. Die doen ertoe, bij dit soort zaken.”

Europa was vragende partij voor dit akkoord. Europa is redelijk open voor Chinese investeerders, China is grotendeels gesloten voor Europeanen. Wordt China nu meer open voor Europese bedrijven?

„Ja, een beetje. Europese bedrijven is meer toegang beloofd in bepaalde sectoren, zoals telecom, financiën, chemie en gezondheidszorg. Fabrikanten van elektrische auto’s krijgen het makkelijker. Verder heeft China ingestemd met een dispuutmechanisme, dat lijkt op wat de EU heeft met Vietnam en Japan. Maar nogmaals, ook hierover moeten we wachten op details. Bij Japan en Vietnam kan de EU redelijk zeker zijn dat dit dispuutmechanisme, met experts van beide kanten, ook werkt. Maar bij China zou dat weleens anders kunnen uitpakken. Het is een enorm land, en belangrijker nog: het is geen rechtsstaat. Hoeveel dit waard is, moet nog blijken.”

Wat geeft Europa daarvoor terug?

„Met dezelfde slag om de arm: China krijgt bij voorbeeld toegang tot de markt voor energiedistributie in Europa. Ik heb gehoord dat de Chinezen ook wilden dat de Europeanen Chinese investeringen in de Europese telecomsector niet langer als veiligheids-issue beschouwen. Dat zouden de Europeanen resoluut geweigerd hebben. Daarna zijn de Chinezen er niet meer over begonnen.”

Europa heeft dus voor een deel gekregen wat het wilde: meer toegang tot China?

„Europese bedrijven klaagden steen en been dat ze zo weinig toegang hadden. Dit akkoord is een bescheiden stap vooruit. Met de nadruk op bescheiden, want nog altijd krijgen Europese bedrijven bij openbare aanbestedingen niet dezelfde behandeling als Chinese bedrijven. Mijn probleem is meer de manier waarop de EU dit verkoopt. De Europeanen doen net alsof het van geen belang is dat het akkoord nu haastje-repje is gesloten. Alsof de timing niets met de Amerikaanse machtswisseling te maken heeft. Nee, zeggen ze, Europa is strategisch autonoom. We hoeven niet op Amerika te wachten, we doen wat we willen.”

Dat is toch ook zo?

„Misschien. Maar toen de Amerikanen begin 2020 zelf zo’n investeringsakkoord met China sloten, waren de Europeanen woedend omdat ze niet waren ingelicht. We gedragen ons nu op precies dezelfde manier. We kopiëren de vuile trekjes van de regering-Trump. Bovendien, waarom zou je dit doen aan het eind van een jaar waarin China Hongkong aan zich onderwerpt, de Oeigoeren dwangarbeid laat doen en onderzoeken naar de oorsprong van het Covid-19-virus blokkeert? Europa kan doen alsof dit akkoord met China puur technisch is, goed voor bedrijven. Maar voor China is dit politiek van de bovenste plank. Zo moeten wij er ook naar kijken. We belonen het land op een moment waarop dat absoluut niet zou moeten. Dit is een grote publicitaire overwinning voor president Xi. Is dat waar de Europese strategische autonomie om draait? Ik dacht van niet.”

U zei daarnet: China wil een wig drijven tussen de EU en de VS. Waarom zou dit akkoord nadelig zijn voor Washington?

„Amerikanen en Europeanen spreken over reparatie van de trans-Atlantische relaties. En dan sluit Europa een deal met Amerika’s grootste rivaal. Dat is niet echt bevorderlijk voor het wederzijds vertrouwen. Washington heeft meteen afwijzend gereageerd.”

Is dit akkoord het eerste teken van de Chinese strategie om het Westen uit elkaar te spelen?

„Dat is al langer aan de gang. Sinds begin 2019, toen de Amerikaanse handelsoorlog tegen China in de versnelling ging en Washington bedrijven pushte om niet meer in China te investeren, probeert China bedrijven te paaien. Niet alleen Europese bedrijven, trouwens, ook Amerikaanse. Die wil het losweken, als het ware, van de Amerikaanse regering. Beijing kwam ineens bedrijven tegemoet die wilden investeren, maar nooit een vergunning kregen. Eén voor één. Exxon Mobil. BMW. De verzekeraar Acta. Ook opende China speciale loketten voor Europese bedrijven die problemen hadden.”

U schreef in een rapport dat China ineens „de rode loper uitrolde” voor die bedrijven.

„Ja. Ineens verdwenen sommige problemen van die bedrijven als sneeuw voor de zon. Dat was nieuw, China heeft dat nooit eerder gedaan. Dat was de eerste stap. En in augustus 2020 volgde de tweede: China begon zich voor te bereiden op het tijdperk na Trump. Ze concludeerden kennelijk dat hij in november ging verliezen. Na de rellen rond Black Lives Matter bij het Witte Huis, in juni, werd het Chinese media ineens toegestaan de spot te drijven met Trump. Dat was eerder ondenkbaar. Toen begon het echte anti-Amerikaanse offensief in Beijing. China begon allerlei ouvertures te maken. Het positioneerde zich als ieders partner, alsof Amerika niet bestond.”

Wat voor ouvertures?

„Een hele serie. President Xi beloofde bij de Algemene Vergadering van de VN dat China in 2060 CO2-neutraal zou zijn. 2060 is ver weg, maar toch. Hij begon minder lelijk tegen Japan te doen. Hij zorgde ervoor dat grensincidenten met India niet escaleerden. Hij tekende RCEP, het Zuid-Oost-Aziatische handelsakkoord, en het Trans-Pacific Partnership zonder Amerikanen. En China begon Europa op te vrijen. Maar omdat het Europa is, dat vanwege zijn federale beslisstructuur moeite heeft dingen snel te doen, wachtte China tot de laatste week met zijn echte bod. China wist: Merkel hapt dan meteen. Zij wilde dit akkoord graag. Ze is veel vertrouwen in Amerika kwijtgeraakt. Ze wil geen ramkoers met China, omdat de Duitse export naar China substantieel is. Deze deal zou de kroon zijn op het Duitse EU-voorzitterschap in 2020, haar laatste als kanselier. En voilà, zo ging het precies. De timing was perfect, ook vanwege het machtsvacuüm in Washington. De Chinezen zijn daar meesters in. Ze wachtten laatst ook met de arrestatie van 53 Hongkong-Chinezen tot de dag waarop Trump-aanhangers het Capitool bestormden. Dan zou er minder ophef zijn.”

Hoe is dit akkoord aan Europese kant afgehecht? Ging iedereen elkaar bellen?

„Nee. Dit werd in een besloten kring van betrokkenen afgehandeld: Merkel, Commissievoorzitter Von der Leyen en Macron met hun directe entourages, en het directoraat-generaal Handel bij de Commissie. Dat was het grotendeels.”

Vlak voor de ondertekening werden de ambassadeurs van de EU-landen in Brussel gebriefd. Er was niet echt verzet, maar sommigen maakten wel bezwaar. Nederland ook, klopt dat?

„Ja: Nederland, Zweden, Polen en Frankrijk. Zweden heeft problemen met China over mensenrechten. China sleept Zweden voor de rechter omdat Huawei een contract is misgelopen. De sfeer tussen die twee is onder nul. Polen vond de timing van het akkoord ongelukkig voor de trans-Atlantische relaties, maar spuide ook grieven over het ‘16+1’-samenwerkingsprogramma dat China met een aantal Zuid-, Midden- en Oost-Europese landen heeft in het kader van de ‘nieuwe zijderoute’. Dat programma, waarbij China die landen geld leent voor infrastructuurprojecten, functioneert niet goed. Polen is boos. Het voelt zich besodemieterd door China. De Poolse ambassadeur was redelijk fel tijdens die vergadering. Italië viel Polen bij. Italië is ook niet enthousiast meer over 16+1. China zou wurgcontracten afsluiten, zonder veel goeds te leveren.”

Van alle Europese landen profiteert Nederland misschien wel het meeste van dit akkoord met China

En Nederland?

„Nederland had vooral bezwaren over mensenrechten, en over het feit dat de deal nogal een fait accompli was voor veel landen. Dit verbaasde mij een beetje: van alle Europese landen profiteert Nederland misschien wel het meeste van dit akkoord met China. Nederlanders zijn altijd voor, als het om open markten gaat.

„Bij de Fransen is het juist andersom. Frankrijk wordt steeds meer een hardliner op handelsgebied, maar ditmaal was het Franse protest heel licht van toon. Merkel is Macron in 2020 tegemoetgekomen met het coronafonds en gemeenschappelijke schuld. Macron zal zich nu echt niet tegen ‘haar’ akkoord met China verzetten. Hij mocht zelfs even bij een van de Zoom-meetings met Xi zitten.”

Is dit verzet los zand?

„Ik zie deze landen niet één front vormen. Kleine landen zullen zich alleen verzetten als ook grote zich aansluiten. Ze zien wat er met Zweden gebeurt. Niemand wil in zijn eentje China’s toorn over zich heen krijgen. Deze groep is te klein en te divers, denk ik, om impact te hebben. En uiteindelijk hebben we dus een situatie gecreëerd waarin Europa zichzelf de kans ontzegt om de Amerikanen ooit te bekritiseren als ze solo optreden en over onze belangen heenwalsen.”