Opinie

De zorg verandert niet zomaar

Zorg zag in de afgelopen jaren vaak hartverwarmende initiatieven in de zorg waar de mens centraal werd gezet. Maar verkeerde financiering en aansturing vanuit de overheid verhinderde zulke zorg op grote schaal.
Straatcampagne om het zorgpersoneel te bedanken voor het werk in de coronacrisis.
Straatcampagne om het zorgpersoneel te bedanken voor het werk in de coronacrisis. Foto Bart Hoogveld

We moeten „dapperder” zijn, zei de econoom Mariana Mazzucato onlangs in een interview in NRC over de taak van de overheid (2/1). We moeten scherper durven formuleren „waar we heen willen, zeker na deze crisis” en vooral ook wat het „gemeenschappelijke goede” is. Dat is volgens haar wat anders dan publieke goederen alleen te benoemen in negatieve termen, namelijk als dat wat de markt niet kan.

Dat ben ik van harte met haar eens. Dat ben ik echter niet met een andere uitspraak die ze doet, namelijk dat veranderingen, met name in de zorg, na corona snel zullen gaan. Mazzucato denkt dat we in 2023 nieuwe zorgvormen zullen zien ontstaan waarin de mens centraal staat, in plaats van de organisatie.

Ik loop al een tijdje mee. Ik was staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2007-2010), minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2012-2017) en nu sinds enkele jaren hoogleraar en voorzitter van de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving. In de afgelopen vijftien jaar, sinds de invoering van de zorgverzekeringswet in 2006 en de eerste Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) in 2007, die de gemeenten verantwoordelijk maakte voor de huishoudelijke (thuis)zorg, is de zorg drastisch veranderd. Ik hoorde heel veel organisaties zeggen dat ze de mens centraal stelden, maar er waren er maar weinig die écht luisterden naar diezelfde mensen. En waar het goed begon, zoals in het begin bij de keukentafelgesprekken in het kader van de Wmo, ontwikkelde het zich allengs tot afvinklijstjes voor excelsheets.

Lees hier het interview met Mariana Mazzucato: ‘Duizenden miljarden in het systeem pompen is niet genoeg’

Meer samenwerking in de zorg

Ik zag nieuwe concepten in de thuiszorg ontstaan met meer ruimte voor professioneel leiderschap, zoals bij Buurtzorg, maar daarmee veranderde de thuiszorgmarkt nog niet in mensgerichte zorg. Ik zag verpleeghuizen waarin men bewoners ’s ochtends niet langer als artikelen op een automatische band behandelde, maar rekening hield met individuele voorkeuren. Maar met afzonderlijke initiatieven was de gehele verpleeghuissector nog niet getransformeerd tot waardige zorg. En ik zag ziekenhuizen waar bestuurders en professionals soms wel anders wilden werken, maar tegelijkertijd financieel gedreven werden door productieprikkels. De afzet van zorg als product domineerde boven een benadering gericht op kwaliteit van leven.

Toegegeven, zeker tijdens de eerste coronagolf was er sprake van meer samenwerking tussen zorgorganisaties. We zagen daarnaast gepassioneerde medewerkers alles uit de kast halen om goede zorg te verlenen. Maar ook toen ging er veel mis, bijvoorbeeld door de dominantie van het medisch-curatieve model (simpel gezegd: de ziekenhuizen). Dat leidde ertoe dat het lang duurde voordat de nood in de verpleeghuizen werd gezien en dat ziekenhuismedewerkers beter beschermd waren dan personeel in de thuiszorg. We zagen GGD’s die bij gebrek aan langdurige aandacht voor preventie lang niet altijd de slagkracht konden organiseren die nodig was. Ook de totstandkoming van de vaccinatiestrategie laat zien dat sturing en logistiek in de zorg te wensen overlaat.

Hoe graag zou ik Mazzucato steunen in haar stelling dat de zorg door corona tussen nu en 2023 zomaar gaat veranderen. Des te zekerder ben ik ervan dat dit niet zal gebeuren. Nieuwe sympathieke initiatieven zijn te machteloos om grote veranderingen in beweging te kunnen brengen. Daarvoor zijn bestaande belangen te groot, bestaan er verkeerde financiële prikkels en is de institutionele ruimte te druk bezet met tal van organisaties met eigen normeringen en protocollen. Mede daardoor ontstaan organisatieculturen waarin alles gericht is op risicomijding volgens het principe ‘better safe than sorry’. Angst belemmert het ontdekken van nieuwe wegen.

Een missie is slechts eerste stap

Het formuleren van een heldere missie voor de publieke sector, zoals Mazzucato voorstelt, is een belangrijke stap in de goede richting, maar niet voldoende. Er is meer nodig om tot mensgerichte zorg te komen. Dat begint met een overheid die daadwerkelijk werkt vanuit een positieve visie op het ‘gemeenschappelijke goede’. Die stuurt op compassie en mededogen, en op het voorkomen van vernedering, in plaats van op concurrentie en meetbare prestaties. Dat vraagt behalve om een missie om een andere aansturing en financiering van zorgorganisaties. Sturing die samenwerking boven concurrentie stelt, en die zicht richt op de intrinsieke bedoeling van het beleid en niet op afgeleide doelen als afrekening en controle.

Daar horen ook bestuurders bij met een moreel kompas. Moedige leiders die niet het beleid veranderen om ministers of toezichthouders te behagen, maar omdat het tot de kern van hun professie – het leveren van goede zorg – behoort. Die tegenspraak organiseren en bereid zijn waar nodig ongemakkelijke gesprekken te voeren.

Maar bovenal hebben we denk- en verbeeldingskracht nodig. We hebben afgelopen tijd heel veel specialisten gezien, waar we – nu er licht aan het einde van de coronatunnel lijkt te schijnen – generalisten en ontwerpers nodig hebben. Zij kunnen ons helpen los te komen van verstarde structuren en gestold wantrouwen. Zo werkt Daan Roosegaarde aan een Urban Sun om veilige sociale ontmoetingen mogelijk te maken. Een installatie met uv-licht moet het virus doden en de mens beschermen. We hebben ook in de organisatie van de zorg behoefte aan creatieve ontregelaars. Mensen die weten dat meer publieke sturing niet samen hoeft te vallen met meer techniek en instrumenten, maar werken vanuit waarden. We hebben niet alleen de liniaal nodig, maar ook het hart.

De eerste vaccinaties hebben plaatsgevonden. Langzaam kunnen we weer vooruitkijken. Als we willen dat Mariana Mazzucato toch gelijk krijgt, en we wensen dat de zorg in 2023 menswaardiger is georganiseerd, dan is er werk aan de winkel. Niet alleen door als afzonderlijke zorgorganisatie dingen goed te doen, maar vooral door samen het goede te doen. Als politici en bestuurders daarbij wat verbeeldingskracht toelaten, en niet alles met een hamer plat slaan, kan die mooie missie ook echt gerealiseerd worden.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.